Rex Siciliae, ducatus Apuliae et principatus Capuae

ο Χριστός στέφει τον Ρογήρο Β΄, ψηφιδωτό από τη Μαρτοράνα του Παλέρμου

ο Χριστός στέφει τον Ρογήρο Β΄, ψηφιδωτό από τη Μαρτοράνα του Παλέρμου

Γεννημένος στη Μίλητο της Καλαβρίας, κατά πάσα πιθανότητα στις 22 Δεκεμβρίου 1095 (1093 σύμφωνα με άλλους). Γιος του Νορμανδού κόμη Σικελίας και Καλαβρίας και της Αδελαΐδας της Μομφερρατικής. Άξιος συνεχιστής της υπέροχα τυχοδιωκτικής νορμανδικής παράδοσης, αλλά μεγαλωμένος κάτω από τον ήλιο της Μεσογείου, μεταξύ Καλαβρίας, Μεσσήνης και Παλέρμου, και μεθυσμένος από τα αρώματα του Νότου και της Ανατολής. Μορφωμένος από τον Έλληνα παιδαγωγό του, τον Χριστόδουλο του Ροσσάνο που οι αραβόφωνες πηγές της εποχής αποδίδουν ως Αμπν Αρ Ραχμάν αν Νασρανί.

 

Ανακτορικό Παρεκκλήσιο, Παλέρμο (φωτογραφία: Rui Ornelas, Wikimedia Commons)

Ανακτορικό Παρεκκλήσιο, Παλέρμο (φωτογραφία: Rui Ornelas, Wikimedia Commons)

Κατορθώνει να ενώσει όλες τις νορμανδικές κτήσεις Σικελίας και Κάτω Ιταλίας σε ενιαίο κράτος. Εκμεταλλευόμενος και τις έριδες μεταξύ (πάπα) Ιννοκέντιου Β΄ και (αντιπάπα) Ανακλήτου Β΄ παίρνει τον τίτλο του βασιλιά. Επεκτείνει το κράτος του, κατακτώντας τη Μάλτα και τμήμα της Βορείου Αφρικής, ενώ εξαπολύει συνεχείς επιδρομές στα εδάφη του Βυζαντίου. Το νορμανδικό βασίλειο του ιταλικού νότου γίνεται ένα από τα ισχυρότερα και αρτιότερα οργανωμένα κράτη της εποχής. Οι Ασσίζες του Αριάνο (1140) αποτελούν ίσως την πληρέστερη κωδικοποίηση νομικών διατάξεων του Μεσαίωνα ενώ η dohana de secretis είναι ο πιο εξελιγμένος δημοσιονομικός μηχανισμός της εποχής.

Κι όλα αυτά στο πλαίσιο μιας γνήσια διαπολιτισμικής κοινωνίας, στην οποία συνυπάρχουν Νορμανδοί και λοιποί Λατίνοι, Έλληνες ορθόδοξοι, μουσουλμάνοι και Εβραίοι (η ανακτορική γραμματεία εκδίδει έγγραφα σε 5 τουλάχιστον γλώσσες, λατινικά, ελληνικά, γαλλικά, αραβικά κι εβραϊκά). Κι ο Ρογήρος Β΄ συνδέει τη βασιλεία του με μια άνευ προηγουμένου πολιτιστική άνθιση, την οποία μαρτυρούν τα Ανάκτορα των Νορμανδών με το υπέροχο παρεκκλήσιο κι η Μαρτοράνα (Santa Maria dell’Ammiraglio, έργο του «πρωθυπουργού» του Ρογήρου, του εμίρη των εμίρηδων Γεωργίου του Αντιοχέα) στο Παλέρμο ή ο καθεδρικός ναός της Τσεφαλού (Κεφαλοίδιον). Στην αυλή του Ρογήρου συχνάζουν Έλληνες κι Άραβες σοφοί. Προστατευόμενός του υπήρξε κι ο σπουδαίος Ανδαλουσιανός γεωγράφος Αλ Ιντρισί, ο οποίος ολοκληρώνει το 1154 το περίφημο «Kitâb Nuzhat al-muchtâq fî ikhtirâq al-âfâq«, γνωστότερο ως ”al-kitâb al-Rudjari”, δηλ. το βιβλίο του Ρογήρου.

Καθεδρικός της Τσεφαλού

Καθεδρικός της Τσεφαλού

[Facebook, 22 Δεκεμβρίου 2013]

Advertisements

Απόπειρες δημοκρατίας κατά τον Μεσαίωνα: οι ποδεστάτοι

Έφιππο άγαλμα του Ολδράδου του Τρέσσενο, ποδεστάτου στο Μιλάνο κατά τον 13ο αι. (φωτογραφία Giovanni Dall'Orto, 3-1-2007

Έφιππο άγαλμα του Ολδράδου του Τρέσσενο, ποδεστάτου στο Μιλάνο κατά τον 13ο αι. (φωτογραφία Giovanni Dall’Orto, 3-1-2007

Διαμεσολαβητές (και οι αγανακτισμένοι στους δρόμους της μεσαιωνικής Φλωρεντίας)

Πώς θα σας φαινόταν αν η Πολιτεία ανέθετε τη διακυβέρνησή της σ’ έναν διαμεσολαβητή και μάλιστα αλλοδαπό;

Με αυτόν τον τρόπο διακυβέρνησης πειραματίστηκαν οι ιταλικές πόλεις (που καταχρηστικά θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «δημοκρατίες») του Μεσαίωνα, μεταξύ του τέλους του 12ου και των μέσων του 13ου αιώνα. Προερχόμενος από την ανώτερη αριστοκρατία κάποιας άλλης πόλης, όχι απαραίτητα γειτονικής, και με θητεία συνήθως ετήσια, ο ποδεστάτος καταφθάνει συνοδευόμενος από στρατιά συμβούλων και προσωπικών φρουρών. Συγκαλεί το δημοτικό συμβούλιο κι αναλαμβάνει την εφαρμογή των αποφάσεών του, όπως και τη συνέλευση των πολιτών (arengo), είναι εγγυητής της ενότητας και της ομόνοιας της πόλης και, κυρίως, επιλύει τις διαφορές μεταξύ των πολιτών, λειτουργώντας καθαρά ως διαμεσολαβητής, χωρίς να δεσμεύεται από ένα σώμα κωδικοποιημένου δικαίου κι εκτιμώντας ελεύθερα τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, λαμβάνοντας υπόψη κριτήρια όχι μόνο νομικά, αλλά πρωτίστως πολιτικά. Η αλλοδαπή προέλευσή του εγγυάται την έλλειψη οικογενειακών και πελατειακών δεσμών και, επομένως, την ουδετερότητά του.

Το μέγαρο του Ποδεστάτου στη Φλωρεντία (σήμερα Μουσείο Bargello)

Το μέγαρο του Ποδεστάτου στη Φλωρεντία (σήμερα Μουσείο Bargello)

Ο ρόλος του ποδεστάτου δεν μπορεί να γίνει ευχερώς κατανοητός αν δεν ληφθεί υπόψη ο χαρακτήρας των μεσαιωνικών και αναγεννησιακών ιταλικών πόλεων ως κοινωνιών σύγκρουσης (και ενδημικής βίας). Σύγκρουσης ανάμεσα σε αντίπαλες φράξιες της αριστοκρατίας και σύγκρουσης μεταξύ των ευγενών και των λαϊκών τάξεων (popolo minuto).

Από την ιστορία του θεσμού δεν λείπουν φυσικά κι οι παρεκτροπές. Αν σε κάποιες περιπτώσεις ο θεσμός καταδεικνύει τις σχέσεις ισοτιμίας μεταξύ συμμάχων πόλεων (Σιένα και Περούτζα ανταλλάσσουν εθιμικά ποδεστάτους), συχνά αποτελεί μέσο επιβολής της θέλησης του ισχυρού. Σε διακρατικό επίπεδο, για παράδειγμα, μια τοπική δύναμη σαν τη Φλωρεντία μπορεί να επιβάλλει στις μικρότερες πόλεις της περιοχής (Πράτο, Σαν Τζιμινιάνο) να «επιλέγουν» αποκλειστικά Φλωρεντινούς ποδεστάτους. Σε εσωτερικό επίπεδο, η άνοδος των λαϊκών τάξεων συνεπάγεται και την αμφισβήτηση της ουδετερότητας του ποδεστάτου που κατηγορείται όλο και συχνότερα ότι ευνοεί τους ευγενείς.

Ακριβώς αυτή η άνοδος θα οδηγήσει και τον θεσμό σε παρακμή. Δύο είναι τα κύρια μέσα της λαϊκής συμμετοχής στην εξουσία: οι φορολογικές απογραφές (estimi), που συνεπάγονται τη φορολόγηση κάθε προσώπου αναλόγως της περιουσίας του, και η αμιγώς δικαστική επίλυση των διαφορών (βάσει κυρίως του ποινικού δικαίου).

Το πείραμα μοιάζει άρρηκτα συνδεδεμένο με τις πολιτικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες των ιταλικών πόλεων. Σε κάθε περίπτωση, η ιστορία του συνοδεύεται από διάφορα ενδιαφέροντα περιστατικά. Όπως μας διηγείται ο Φλωρεντινός πολιτικός και ιστορικός Ντίνο Κομπάνι, το 1295 κάποιος ευγενής, ο Κόρσο Ντονάτι, έστειλε τους μπράβους του να ξυλοκοπήσουν έναν άλλον ευγενή (και συγγενή του), τον Σιμόνε Γκαλαστρόνε. Η συμπλοκή μεταξύ αντίπαλων σωματοφυλάκων είχε ως αποτέλεσμα ένα νεκρό. Κληθείς να επιλύσει τη διαφορά, ο Λομβαρδός ποδεστάτος Ιωάννης του Λουτσίνο δικαίωσε τον Ντονάτι που είχε ξεκινήσει την ιστορία! Η κρίση του ποδεστάτου προκάλεσε την οργή των πολιτών της Φλωρεντίας, οι οποίοι ξεχύθηκαν στους δρόμους φωνάζοντας «Θάνατος στον Ποδεστάτο» και «Να καεί, να καεί» (όχι βέβαια η χαρακτηριζόμενη ως οίκος ανοχής Βουλή, αλλά) «το μέγαρο του ποδεστάτου«! (Dino Compagni «Cronica delle cose occorrenti ne’ tempi suoi«).

[Facebook, 3 Δεκεμβρίου 2013]

Χρονικόν του Μορέως

άποψη του Μυστρά από τον Ενετό Φραγκισκανό Βικέντιο Κορονέλλι (1686)

άποψη του Μυστρά από τον Ενετό Φραγκισκανό Βικέντιο Κορονέλλι (1686)

«Κοι όσον εκατέστησεν ο πρίγκιπας Γυλιάμος
το κάστρον της Μονοβασίας και τα των περιχώρων,

ώρισεν κι απηλόγιασαν όλα του τα φουσσάτα,
ωσαύτως και τα κάτεργα που ήσαν της Βενετίας,
και μετά ταύτα εστράφηκεν στην Λακοδαιμονίαν…
Κι όσον εγύρεψεν καλά τα μέρη εκείνα όλα,
ηύρεν βουνί παράξενον, απόκομμα εις όρος,
απάνω της Λακοδαιμονίας κανένα μίλιν πλέον.
Διότι του άρεσεν πολλά να ποιήση δυναμάριν,
ώρισε απέξω στο βουνί κ’ εχτίσαν ένα κάστρον,
και Μυζηθράν τ’ ωνόμασεν, διατί το εκράζαν ούτως·
λαμπρόν κάστρον το έποικεν και μέγα δυναμάριν.
Λοιπόν, διατί τον είπασιν οι άνθρωποι του τόπου,
ότι ο ζυγός των Μελιγών ένι γαρ δρόγγος μέγας
κ’ έχει κλεισούρες δυνατές και χώρες γαρ μεγάλες,
ανθρώπους αλαζονικούς κι ου σέβονται αφέντην·
»

(Το Χρονικόν του Μορέως, στίχοι 2966-2970 και 2985-2995)

Ανέκαθεν με γοήτευε η ζωντάνια κι η φρεσκάδα της γλώσσας του «Χρονικού». Κανονικά θα έπρεπε να διδάσκεται αναλυτικά στα σχολεία μας, μόνο που το φιλικό προς τους Φράγκους πνεύμα του συγγραφέα (που μπορεί να ήταν και Φράγκος, εξελληνισμένος βεβαίως, ή κανένας γασμούλος) το καθιστά, για ορισμένους, ασύμβατο με την επίσημη εθνική αφήγηση. Κρίμα!

[ο «Γυλιάμης» του αποσπάσματος είναι ο ηγεμόνας της Πελοποννήσου Γουλιέλμος Β΄ Βιλλαρδουίνος. Οι «Μελιγοί» (Μελιγγοί ή Μηλιγγοί) είναι οι ανυπότακτοι Σλάβοι που κατοικούσαν στις πλαγιές του Ταϋγέτου. Με το κάστρο του Μυστρά ο Γουλιέλμος είχε ως σκοπό να ελέγξει τις επιδρομές τους και, τελικά, να τους υποτάξει]

[Facebook, 13 Νοεμβρίου 2013]

Ιστορία ενός δουκάτου που ήταν κάποτε πτωχό, πλην όμως τίμιο

Ήταν κάποτε μια κομητεία ανάμεσα στις Αρδέννες και τον Μοζέλλα… όχι ασήμαντη, όχι πολύ σπουδαία. Οι άρχοντές της γίνονται όλο κι ισχυρότεροι. Αποκτούν εδάφη δεξιά κι αριστερά. Κάποια στιγμή φτάνουν στο σημείο να ανέβουν στον θρόνο της Αγίας Γερμανικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Αλλά έχουν πλέον φύγει. Η έδρα τους είναι τώρα στην Πράγα, περιφέρονται στη Μεσευρώπη, έχουν να ασχοληθούν με ζητήματα πολύ σημαντικότερα από τον τόπο καταγωγής τους. Άλλοι ισχυροί πρόκειται να ενδιαφερθούν για αυτόν. Κάποιοι από αυτούς θα πάρουν από τον Οίκο του Λουξεμβούργου και τον αυτοκρατορικό θρόνο και τα πατρογονικά εδάφη.

Κι έτσι η κομητεία πέφτει στα χέρια των Αψβούργων. Για πολλά χρόνια στον κλάδο των Αψβούργων της Ισπανίας, από τον 18ο αιώνα και μετά σ’ αυτόν της Αυστρίας. Έχεις, όμως, κι έναν ισχυρό και βουλιμικό γείτονα που τον λένε Γαλλία. Κι έτσι το Λουξ κάνει κάτι εμφανίσεις στα εδάφη της, π.χ. επί Λουδοβίκου ΙΔ΄ και κυρίως με τη Γαλλική Επανάσταση και τον Ναπολέοντα.

Τι γίνεται, όμως, όταν ο Ναπολέοντας πάθει το Βατερλώ του; Έ, τότε οι μεγάλες δυνάμεις συσκέπτονται στη Βιέννη και, μεταξύ πολλών άλλων, αποφασίζουν να δημιουργήσουν ένα μεγάλο ενιαίο κράτος των Κάτω Χωρών με Ολλανδία, Βέλγιο και Λουξ και να το δώσουν στον Γουλιέλμο του Οίκου της Οράγγης και του Νασσάου. Ωραία όλα αυτά, αλλά έχουν υπολογίσει χωρίς τους Βέλγους που τους τη βάρεσε να γίνουν ανεξάρτητοι και λένε στον Γουλιέλμο πάρε τα κουβαδάκια σου κι άμε να παίξεις αλλού, τη Βρυξέλλα μας δεν θα την πειράξεις!

Τι να κάμει κι ο Γουλιέλμος, γυρνά στις Χάγες και στα Αμστελόδαμα και μένει με το Λουξ αμανάτι καμιά τετρακοσούρα χιλιόμετρα μακριά από τα σύνορά του. Επειδή κι οι Μεγάλοι συνειδητοποιούν ότι το όλο πράμα είναι ελαφρώς ξεκούδουνο, λένε κοινός μονάρχης μεν ο Γουλιέλμος, αλλά το Λουξ να είναι κράτος χωριστό από τις Κάτω Χώρες. Κι έτσι πορευόμαστε ως το τέλος του 19ου. Αλλά λησμόνησα να σας πω τα πιο σοβαρά: καλοί οι Ολλανδοί μονάρχες, αλλά το μεγάλο παιχνίδι παίζεται αλλού. Στον έλεγχο από τις δυνάμεις του ευρύτερου γερμανικού χώρου. Στην «προστασία» από τους Αψβούργους και σ’ αυτήν που παρέχουν οι Χοεντσόλλερν της Πρωσσίας, που εξακολουθούν να διατηρούν στρατιωτική φρουρά στο Λουξεμβούργο!

Και για μια φορά ακόμη, η τύχη του «Μεγάλου Δουκάτου» θα κριθεί στη Μεσευρώπη. Κάπου στις πεδιάδες της Βοημίας, στη Σάντοβα (1866), οι Πρώσοι θα δώσουν οριστικό τέλος στην ηγεμονία των Αμψούργων στον γερμανικό χώρο. Και θα τους αντικαταστήσουν πλήρως στον ρόλο του προστάτη του μικρού, πτωχού και τίμιου Λουξεμβούργου. Κι ως νέοι άτυποι επικυρίαρχοι θα πουν: καιρός να τελειώνουμε μ’ αυτήν την ανοησία του ολλανδικού θρόνου. Η ευκαιρία θα δοθεί το 1890 με τον πρόωρο θάνατο του Γουλιέλμου Γ΄, που δεν είχε αποκτήσει αρσενικό παιδί. Για τους μοντέρνους Ολλανδούς πά ντε προμπλέμ, θα κάνουμε βασίλισσα τη γλυκυτάτη Γουλιελμίνη. Στο Λουξ, όμως, λέει, το πράγμα κόμπλαρε, διότι κάποιοι υποστήριξαν ότι εκεί ίσχυε ακόμη ο αρχαίος νόμος των Σάλιων Φράγκων και δεν είναι δυνατό να δώσουμε τον θρόνο σε γυναίκα. Οπότε, ο θρόνος μας επήγε στα χέρια ενός ελάσσονος κλάδου του βασιλικού Οίκου του Νασσάου. Το πόσο μούφα ήταν η ιστορία αυτή, το καταλάβαμε σύντομα, διότι ο Μέγας Δουξ Γουλιέλμος του Λουξεμβούργου πέθανε κι αυτός χωρίς διάδοχο αρσενικό, μόνο που τότε είπανε, «δεν πειράζει γκάις, καλή και η Μαρία-Αδελαΐδα και να τα ξεχάσουμε τα παλιά, δεν είμεθα οπισθοδρομικοί άνθρωποι εμείς».

Κι έτσι, πάντα πτωχό, πλην τίμιο και κυρίως ανεξάρτητο, πορεύτηκε το Λουξεμβούργο. Μεταξύ δύο μεγάλων που έλεγαν πως ήταν καλύτερα να το αφήσουν στην ησυχία του, γιατί αλλιώς μπορεί ο αντίπαλος να δυνάμωνε υπερβολικά. Βέβαια, στους πολέμους οι αντιστάσεις κάμπτονται, δεν είναι τώρα ώρα για ηθικές και υπολογισμούς, ο δυνατότερος τα τρώει όλα. Και νάσου η Γερμανία που καταβροχθίζει το Δουκάτο και τις δυο φορές, παιδιά του Ράιχ και του μεγάλου γερμανικού έθνους είναι κι αυτά, αμαρτία απ’ το θεό να τ’ αφήσουμε αλύτρωτα. Ιστορία βεβαίως γνωρίζετε, δεν χρειάζεται να σας πω εγώ τι έπαθε η Γερμανία σε δύο παγκόσμιους πολέμους… κι άφησε το Λουξάκι ήσυχο κι ανεξάρτητο πλέον.

Κι έγιναν κι οι Ευρωπαϊκές Κοινότητες και είδαν πλέον όλοι ότι, να, δεν έχει μόνο πατάτες, αγελάδες και ρημαγμένα φρούρια αυτό το μέρος, είναι ουδέτερο και κοντά σε όλους μας, γιατί να μην το κάνουμε κι έδρα κάποιων ευρωπαϊκών οργανισμών. Και ευτύχησε η χώρα να έχει και μερικούς πολιτικούς που βλέπανε λίγο μακρύτερα απ’ τον ίσκιο τους και σκέφτηκαν γιατί να μην την εκμεταλλευτούμε τη φάση, να κάνουμε το Λουξ τραπεζικό κι επιχειρηματικό κέντρο, να πέσει και το φράγκο, να έχουμε και μεις μπέμπες και μερτσέντες κι άουντι και να τρώμε φιλέτα Ροσσίνι σε ρεστωράν γαλλικά;

Και γίναν όλα αυτά και ζήσαμε εμείς καλά… κι αυτοί καλύτερα!

[Ξεκίνησε σαν σχόλιο στο Facebook, κάτω από ανάρτηση σχετική με τις βουλευτικές εκλογές στο Λουξεμβούργο, για να γίνει αυτοτελές ποστ στις 19 Οκτωβρίου 2013 – Στην παρούσα μορφή δημοσιεύθηκε στο Portal στις 21 Οκτωβρίου]

Αδικίες της Ιστορίας

Άδικη που είναι η Ιστορία, στον έναν δίνει έξι πόδια αγγλικής γης, άντε και κάτι παραπάνω, και στον άλλο ολόκληρο βασίλειο

Όταν στις 5 Ιανουαρίου 1066 πέθαινε άκληρος ο Άγγλος μονάρχης Εδουάρδος, το βασίλειο βρέθηκε με τρεις διεκδικητές. Ο Χάρολντ γιος του Γκόντγουιν, κόμης του Γουέσσεξ, ήταν ο εκλεκτός της συνέλευσης των Σαξόνων ευγενών. Η αδελφή του είχε παντρευτεί τον Εδουάρδο. Επιπλέον, ο Χάρολντ ισχυριζόταν ότι πριν πεθάνει ο βασιλιάς τού είχε υποσχεθεί το στέμμα. Ο Γουλιέλμος ο Νόθος, δούκας της Νορμανδίας, είναι μικρανεψιός της Έμμας, μητέρας του Εδουάρδου. Υποστηρίζει κι αυτός ότι ο εκλιπών μονάρχης του είχε υποσχεθεί το βασίλειο της Αγγλίας. Ο τρίτος μνηστήρας του θρόνου, ο Χάραλντ της Νορβηγίας, επικαλείται μια συμφωνία που είχε συνάψει ο θείος του, o Μάγκνους ο Καλός, με τον Δανό μονάρχη Κανούτο Γ΄, την εποχή που ο δεύτερος βασίλευε και στην Αγγλία.

Πρώτος αποβιβάστηκε σε αγγλικό έδαφος ο Χάραλντ που συνάντησε τη σκληρή μοίρα του στο Στάμφορντ Μπριτζ, στις 25 του Σεπτέμβρη. Η χαρά του Χάρολντ για τον θρίαμβό του κράτησε πολύ λίγο. Στις 28-29 Σεπτεμβρίου, ο δούκας της Νορμανδίας αποβιβαζόταν με τον στρατό του στα νότια παράλια του νησιού για να στρατοπεδέψει στο Χάστινγκς (Χέιστινγκς για τους εραστές της ορθής αγγλικής προφοράς) του Σάσσεξ. Εκεί περίμενε τον αντίπαλό του και το εξαντλημένο στράτευμά του. Ο Χάρολντ πληροφορήθηκε τα νέα στις 2 Οκτωβρίου και κινήθηκε βιαστικά προς τα νότια. Συγκέντρωσε όσες δυνάμεις μπορούσε και εγκατέλειψε το Λονδίνο στις 11 για να συναντήσει τον νορμανδικό στρατό. Το βράδυ της 13ης, οι Νορμανδοί ιχνηλάτες ανέφεραν στον δούκα τους ότι οι αγγλικές δυνάμεις βρισκόταν πολύ κοντά.

Την επομένη επρόκειτο να δοθεί μεταξύ ισοδύναμων στρατών μια από τις πιο αμφίρροπες μάχες της Ιστορίας. Κράτησε από την αυγή ως το σούρουπο και κατά τη διάρκειά της η επικράτηση άλλαξε χέρια κάμποσες φορές. Η πρώτη επέλαση του νορμανδικού ιππικού αποκρούστηκε από τους Σάξονες κι ο Γουλιέλμος αναγκάστηκε να επέμβει στην καρδιά της μάχης για να αποτρέψει τη συντριβή. Το άλογό του πληγώνεται κι ο δούκας σωριάζεται στο έδαφος. Μεταξύ των Νορμανδών κυκλοφορεί η φήμη ότι ο Γουλιέλμος είναι νεκρός, κάτι που τον αναγκάζει να βγάλει το κράνος του για να δουν οι στρατιώτες του ότι είναι ζωντανός.

Στη δεύτερη φάση της μάχης, οι Νορμανδοί προσποιούνται ότι υποχωρούν και κατορθώνουν να παρασύρουν τους Σάξονες, των οποίων η παράταξη χάνει τη συνοχή τους. Τότε ο Γουλιέλμος χωρίζει το σώμα των τοξοτών του και σφυροκοπεί τον εχθρό από δύο πλευρές. Το τελικό χτύπημα το δίνει το ιππικό που διαλύει το κέντρο του αντιπάλου. Οι Νορμανδοί ιππότες φτάνουν μέχρι το σημείο που βρίσκεται ο Χάρολντ και τον σκοτώνουν. Η μάχη έχει οριστικά κριθεί.

Για τον Γουλιέλμο, εκτός από το βασίλειο της Αγγλίας, η Μάχη του Χάστινγκς θα του χαρίσει ένα επιβλητικό προσωνύμιο. Για την Αγγλία η νορμανδική επικράτηση σηματοδοτεί την έναρξη μιας μακράς περιόδου κατά την οποία θα διαφεντεύουν το νησί γαλλόφωνοι μονάρχες κι ευγενείς. Οι συνέπειες της μάχης είναι δύσκολο να υποτιμηθούν. Από αυτήν ίσως ξεκινά η παράδοξη σχέσης αγάπης μίσους ανάμεσα στο νησί και τη Γηραιά Ήπειρο, ανάμεσα στη Γαλλία και την Αγγλία. Η τεράστια συμβολή της γαλλικής στη διαμόρφωση της γλώσσας που επρόκειτο να εξελιχθεί στα σύγχρονα αγγλικά. Και μια σειρά από αξιοπρόσεκτες διοικητικές μεταρρυθμίσεις. Φαντάζομαι ότι στο δικό μας ΥπΟικ θα ήθελαν πολύ να έχουν στη διάθεσή τους κάτι σαν το Domesday Book, απογραφή, κτηματολόγιο και περιουσιολόγιο μαζί.

Η εκστρατεία του Γουλιέλμου κι η καθοριστική μάχη έχουν απαθανατιστεί στην Ταπισσερί του Μπαγιέ, πιθανότατα το μεγαλύτερο «κόμικ» όλων των εποχών.

[Facebook, 14 Οκτωβρίου 2013]

Δύσμοιροι Ναΐτες!

Σαν σήμερα, πριν από 706 χρόνια.

Αυγή της Παρασκευής, 13ης Οκτωβρίου 1307. Μια από τις μεγαλύτερες σκευωρίες της Ιστορίας τίθεται σε εφαρμογή. Βάσει μυστικών διαταγών του βασιλιά της Γαλλίας Φιλίππου του Ωραίου, οι οποίες είχαν δοθεί ένα μήνα πριν, συλλαμβάνονται όλα τα μέλη του στρατιωτικού θρησκευτικού τάγματος των Ναϊτών και κατάσχονται όλα τα περιουσιακά στοιχεία του. Ο Γουλιέλμος του Νογκαρέ, έμπιστος σύμβουλος και σφραγιδοφύλακας του βασιλιά, συλλαμβάνει ο ίδιος στο Παρίσι τον Ιάκωβο του Μολαί, μάγιστρο του τάγματος.

Οι κατηγορίες είναι όλες χαλκευμένες (βλασφημία, ειδωλολατρία, ομοφυλοφιλικές σχέσεις μεταξύ των μελών του τάγματος, διάφορες παραβάσεις του εκκλησιαστικού δικαίου). Αυτό που ενοχλεί είναι ότι οι Ναΐτες αποτελούν σημαντικό φορέα πολιτικής, στρατιωτικής και οικονομικής εξουσίας. Μετά από χρόνια φυλακίσεων και βασανιστηρίων η υπόθεση θα τελειώσει με την εκτέλεση των επικεφαλής του τάγματος που αρνήθηκαν να παραδεχθούν την «ενοχή» τους.

Αυτό που αξίζει να επισημανθεί είναι η αμέλεια και η αφέλεια που επέδειξε η ηγεσία του τάγματος, μια και δεν έδωσε τη δέουσα προσοχή στις φήμες για το αριστοτεχνικό χτύπημα που ετοίμαζε ο Γάλλος βασιλιάς. Ο Μολαί δεν μπορούσε να φανταστεί ότι θα συνέβαινε κάτι τέτοιο. Είχε παραβλέψει και τη βουλιμία του Φιλίππου για εξουσία και πλούτη και το γεγονός ότι το Τάγμα των Πτωχών Ιπποτών του Χριστού του Ναού του Σολομώντος είχε πλέον χάσει την ίδια τη νομιμοποιητική του βάση: μετά την πτώση του Αγίου Ιωάννη της Άκρας (1291) και το οριστικό τέλος των σταυροφορικών κρατών της Συρίας-Παλαιστίνης, οι Ναΐτες δεν είχαν πλέον λόγο ύπαρξης στα μάτια της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης.

Ίσως και να ήταν λογικό για μια οργάνωση που στρατολογούσε τα μέλη της στους κύκλους της μεσαίας και κατώτερης αριστοκρατίας και δεν διέθετε διανοούμενους ή αρκετούς ανθρώπους ικανούς να προβλέψουν τις πολιτικές εξελίξεις.

Πάντα μια σκευωρία επιτυγχάνει αν το θύμα της δεν ικανό όχι μόνο να υποψιαστεί την ύπαρξή της, αλλά και να την αποκρούσει έγκαιρα (σε επίπεδο τόσο ουσιαστικό όσο και επικοινωνιακό).

[Facebook, 13 Οκτωβρίου 2013]

Ιωάννης ΚΒ΄


Στις 7 Αυγούστου του 1316, εκλέγεται πάπας με το όνομα Ιωάννης ΚΒ΄ ο Ιάκωβος Ντυέζ, γιος εύπορου εμποροβιοτέχνη από την Καόρ της νοτιοδυτικής Γαλλίας. Σε μια περίοδο που σημαδεύεται από έντονες πολιτικές κι εκκλησιαστικές διαμάχες (προβλήματα διαδοχής στον γαλλικό θρόνο και τέλος της δυναστείας των Καπετιδών, διαφωνίες για την έδρα της παπικής εξουσίας, αποσχιστικές τάσεις σε εκκλησιαστικά τάγματα κ.λπ.), χρειάστηκαν να περάσουν πάνω από 2 χρόνια από τον θάνατο του Κλήμεντος Ε΄ για να εκλεγεί νέος πάπας. Και πάλι, η εκλογή είχε θεωρηθεί από το Κογκλάβιο συμβιβαστική λύση: επιλέγοντας έναν 72χρονο, που αντιμετωπιζόταν απλώς σαν δύστροπος γέροντας, οι καρδινάλιοι πίστευαν ότι είχαν εκλέξει έναν μεταβατικό πάπα που θα τους άδειαζε σύντομα τη γωνιά. Μόνο που ο Ιάκωβος Ντυέζ/Ιωάννης επρόκειτο να παραμείνει στην Αγία Έδρα για 18 ολόκληρα χρόνια.

Για τους περισσότερους από εμάς, ο Ιωάννης ΚΒ΄ είναι ο πάπας που αναφέρεται στο κατά Έκο «Όνομα του Ρόδου». Χωρίς να εμφανίζεται αυτοπροσώπως στο μυθιστόρημα, η μορφή του κυριαρχεί όχι μόνο στις συζητήσεις μεταξύ παπικής αντιπροσωπείας κι αντιπροσωπείας του Τάγματος των Φραγκισκανών, αλλά και στους διαλόγους μεταξύ Άντσο του Μελκ και Γουλιέλμου του Μπάσκερβιλλ.

Η παπική θητεία του Ιωάννη υπήρξε αμφιλεγόμενη, αλλά οπωσδήποτε σημαντική ως προς τις συνέπειές της.

– Καθόρισε με τρόπο κατ’ ουσίαν θεσμικό την Αβινιόν ως έδρα της παπικής εξουσίας.
– Αντιμετώπισε επιτυχώς το θεολογικό/πολιτικό πρόβλημα που προκαλούσαν οι παρεκκλίνουσες τάσεις που είχαν εκδηλωθεί στο Τάγμα των Φραγκισκανών υπέρ της δογματικής άποψης περί πενίας του Ιησού και συνακόλουθα της Εκκλησίας. Ξεκινώντας ως θεολογική θέση μιας συνιστώσας των Φραγκισκανών (Πνευματικοί), η άποψη αυτή έτυχε της υποστήριξης (για λόγους μάλλον πολιτικής, τόσο εκκλησιαστικής όσο και γενικότερης) του γενικού μαγίστρου του Τάγματος, του Μιχαήλ της Τσεζένας, και (για αμιγώς πολιτικούς λόγους) του Γερμανού αυτοκράτορα Λουδοβίκου της Βαυαρίας (σύμβουλος αμφοτέρων υπήρξε ο γνωστός και μη εξαιρετέος Γουλιέλμος του Όκκαμ). Στη διαμάχη αυτή, ο πάπας αναδείχθηκε καθαρά νικητής στα σημεία, τόσο έναντι του αυτοκράτορα όσο και του Τάγματος.
– Υπήρξε ο πρώτος πάπας που στράφηκε κατά της μαγείας και μαγγανείας, εξομοιώνοντάς τες με αιρέσεις (υπάρχει λογική εξήγηση, επί προσωπικού).
– Ομοίως καταδίκασε με διάταγμα την αλχημεία, μολονότι του αποδίδονται παραδόξως δύο αλχημιστικά συγγράμματα.
– Δημιούργησε τον πρώτο παπικό αμπελώνα (φέρνοντας μάλιστα και ειδικούς οινολόγους κι αμπελουργούς από τη γενέτειρά του). Τα διάφορα Châteauneuf-du-pape του τα χρωστάμε.

Τα εμβλήματά του και μνεία του ονόματός του μπορούμε να διακρίνουμε και σήμερα στην αψίδα της εκκλησίας της Παναγίας του Κάστρου στην παλιά πόλη της Ρόδου.

[Facebook, 6 Αυγούστου 2013]