Στα 200 π.Χ.

Ανάγλυφο με σκηνή συμποσίου, εποχή του Ασσύριου ηγεμόνα Ασσουρμπανιπάλ

Ανάγλυφο με σκηνή συμποσίου, εποχή του Ασσύριου ηγεμόνα Ασσουρμπανιπάλ

Μια σελίδα από κάποιον τουριστικό οδηγό τύπου Lonely Planet στα 200 π.Χ.

Μεσοποταμία – Βαβυλώνα: πού θα φάτε

«Το κουτούκι του Γιλγαμές: (Ιερειών της Αστάρτης και Ναβοπολάσαρ 7/ 9:00-22:00, κουζίνα: 12:00-21:00) Στην ανατολική όχθη του Ευφράτη, μετά τον ναό της Αστάρτης και στον δρόμο προς τη νέα πόλη και το ελληνικό θέατρο, στην καρδιά του βαβυλωνιακού «Σίτυ», βρίσκεται ένας από τους θεσμούς της τοπικής γαστρονομίας. Διακόσμηση λιτή, αλλά κομψή, όπως αρμόζει στον ιστορικό και κλασσικό χαρακτήρα ενός καταστήματος που μετρά αιώνες ζωής. Μία μεγάλη και μια μικρότερη αίθουσα, συν μερικά σεπαρέ. Διακριτικός φωτισμός. Μέλη του ιερατείου του ναού του Μπελ-Μαρδούκ και του Ναού της Θεμελίωσης Ουρανού και Γης (Ζιγκουράτ Ετεμενάνκι) που μετά τις πρωινές θυσίες και τις διοικητικές υποχρεώσεις τους εκμεταλλεύονται το μεσημεριανό διάλειμμα, στελέχη από τους επιχειρηματικούς οίκους Εγκιμπί και Μουρασού (που έχουν τα κεντρικά γραφεία τους στη συνοικία), Έλληνες διοικητικοί από τη γειτονική Σελεύκεια του Τίγρη και Πέρσες γαιοκτήμονες αποτελούν τους τακτικούς θαμώνες του Γιλγαμές.

Το εμβληματικό πιάτο του καταστήματος είναι το θεσπέσιο κατσικάκι στη γάστρα με ποικιλία λαχανικών. Θα ήταν, όμως, κρίμα να περιοριστείτε στο συγκεκριμένο πιάτο. Λεπτοκομμένες φέτες από αρνάκι μαγειρεμένες με δυόσμο κι άρκευθο, συνοδευόμενες από κριθάρι, βοδινό με γλυκόριζα λεμονάτο, αγριόχηνα μαριναρισμένη σε ξύδι από ρόδι και μαγειρεμένη με κρεμμύδι, σκόρδο, δυόσμο και φασκόμηλο κι εκπληκτική πίτα με κομμάτια αγριόχηνας, πιτσούνια, σιναπόσπορο, ρόκα και κανέλα αποτελούν μερικά από τα εξαιρετικά πιάτα που θα βρείτε στον Γιλγαμές. Οι χορτοφάγοι ας δοκιμάσουν το πιλάφι με ψητό κριθάρι και μυρωδικά. Για γλυκό, τεράστια ποικιλία από μερσού, τρουφάκια ή πιτάκια σε διάφορες γεύσεις (με χουρμά και καρύδι, με σύκα, σταφύλια, μήλα ή με γλυκά τυριά από παραγωγούς της περιοχής).

Πολύ καλό χουρμαδόκρασο που μπορείτε να δοκιμάσετε και σαν απεριτίφ. Το κατάστημα λειτουργεί και ως μικροζυθοποιία παράγοντας τη δική του εξαιρετική μπίρα (έιλ, για την ακρίβεια), τιμώντας τη μακρόχρονη βαβυλωνιακή παράδοση στον τομέα. Ασύγκριτα καλύτερη από τις διάφορες εμφιαλωμένες μπίρες βιομηχανικής παραγωγής (Βαβέλ ή Ενκιντού) που θα βρείτε αλλού. Σαφώς ικανοποιητική κάβα κρασιών, κυρίως συριακών (όπως επιβάλλει κι η ελληνική πελατεία του εστιατορίου): πολύ καλά κόκκινα και λευκά από μικρούς παραγωγούς της Σελεύκειας της Πιερίας και της Απάμειας.

Η επιτυχία του Γιλγαμές μάλλον επιβάλλει την κράτηση. Τιμές ανάλογες της ποιότητας. Υπολογίστε μισή σελευκιδική ή παρθική δραχμή για το πλήρες γεύμα δύο ατόμων (με ποτά)».

Επιγραφή σφηνοειδούς γραφής με μαγειρική συνταγή

Επιγραφή σφηνοειδούς γραφής με μαγειρική συνταγή

Advertisements

Οι κιονίσκοι του Μελκάρτ (ή η άλλη, λιγότερο γνωστή, «Στήλη της Ροζέττης»)

Ο κιονίσκος του Μουσείου του Λούβρου/ πηγή: Magnus Manske - Wikipedia

Ο κιονίσκος του Μουσείου του Λούβρου/ πηγή: Magnus Manske – Wikipedia

 

Στα τέλη του 17ου αιώνα, είχε διαδοθεί στους κύκλους των Ευρωπαίων λογίων η φήμη ότι στη Μάλτα υπήρχε ένα ζεύγος κιονίσκων που πιθανώς κρατούσε το κλειδί για την αποκρυπτογράφηση του φοινικικού αλφαβήτου και της φοινικικής γλώσσας. Κύριος υπεύθυνος για τη διάδοση της πληροφορίας αυτής ήταν το δίκτυο διοίκησης του Τάγματος των Ιπποτών του Αγίου Ιωάννου, στην κυριαρχία του οποίου βρισκόταν την εποχή εκείνη το Αρχιπέλαγος της Μάλτας.

Οι κιονίσκοι ήταν γνωστό στοιχείο της φοινικικής τέχνης. Οι δύο συγκεκριμένοι, όμως, δεν ήταν απλώς ενεπίγραφοι, αλλά έφεραν δίγλωσση επιγραφή, στα φοινικικά και τα αρχαία ελληνικά. Κανείς δεν ήξερε με βεβαιότητα πότε, πού και πώς είχαν βρεθεί. Ένας θρύλος ήθελε να έχουν βρεθεί στα τέλη του 15ου αιώνα στο ψαροχώρι Μάρσασλοκκ, όπου υπήρχε ένας μεγάλος ναός του Μελκάρτ/ Ηρακλή. Κάποιος ιερωμένος είχε ισχυριστεί ότι οι κιονίσκοι βρίσκονταν στην είσοδο της έπαυλης του Μαλτέζου ιστορικού Ιωάννη Φραγκίσκου Αμπέλα, στη Μάρσα. Άλλοι υποστήριζαν ότι το ζεύγος των κιονίσκων είχε βρεθεί στο νησί Γκόζο.

Το 1687 αντίγραφα του κειμένου των επιγραφών στάλθηκαν στον Ιωαννίτη ιππότη Βαρθολομαίο του Πότσο, στη Βερόνα. Παραδόθηκαν σε ένα Βερονέζο ευγενή, τον Φραγκίσκο Σπαραβιέρο, ο οποίος λίγα χρόνια μετά δημοσίευσε το ελληνικό κείμενο της επιγραφής. Το 1741, ο Γάλλος λόγιος Μισέλ Φουρμόν επιχείρησε να μεταφράσει το φοινικικό κείμενο, χωρίς επιτυχία. Δώδεκα χρόνια αργότερα, ο Ιωαννίτης ιππότης Γκυγιό ντε Μαρν δημοσίευσε τα κείμενα της επιγραφής στις δύο γλώσσες, χωρίς να προσπαθήσει να τα μεταφράσει. Το 1758, ο ηγούμενος Ιωάννης-Ιάκωβος Μπαρτελεμύ κατόρθωνε να αποκρυπτογραφήσει το φοινικικό κείμενο με σχεδόν απόλυτη επιτυχία. Η εργασία του δημοσιεύθηκε το 1764. Η φοινικική γλώσσα μπορούσε πια να αποκαλύψει όλα τα μυστικά της στους ερευνητές. Το 1782. ο Μέγας Μάγιστρος των Ιωαννιτών Εμμανουήλ του Ροάν-Πολντύκ προσέφερε τον έναν από τους δύο κιονίσκους στον βασιλιά της Γαλλίας Λουδοβίκο ΙΣΤ΄, σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για το έργο του ηγούμενου Μπαρτελεμύ. Ο κιονίσκος αυτός βρίσκεται σήμερα στο Λούβρο, ενώ ο δεύτερος στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Μάλτας, στη Βαλλέττα.

Το φοινικικό κείμενο της επιγραφής/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Vermondo

Το φοινικικό κείμενο της επιγραφής/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Vermondo

Το κείμενο της επιγραφής αποτελείται από την αφιέρωση δύο αδελφών, πιθανότατα από την Τύρο, στον θεό Μελκάρτ, τον οποίο ταύτιζαν με τον δικό μας Ηρακλή.

«lʾdnn lmlqrt bʿl ṣr ʾš ndrʿbd[k] ʿbdʾšr wʾḥy ʾsršmršn bn ʾsršmr bn ʿbdʾšr kšmʿqlm ybrkm» [«Στον Κύριό μας, τον Μελκάρτ, τον άρχοντα της Τύρου, αφιερώνεται από τον δούλο του, τον Αμπντόσιρ (= δούλο του Οσίριδος) και από τον αδελφό του τον Οσιρσαμάρ (= τον ευλογημένο από τον Όσιρη), γιους του Οσιρσαμάρ, γιου του Αμπντόσιρ, επειδή εισάκουσε τις προσευχές τους! Είθε να τους ευλογεί!»]

Η επιγραφή στα ελληνικά έχει ως εξής: Το ελληνικό κείμενο της επιγραφής των Κιονίσκων του Μελκάρτ/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Vermondo

Το ελληνικό κείμενο της επιγραφής των Κιονίσκων του Μελκάρτ/ πηγή: Wikipedia, χρήστης Vermondo

«Διονύσιος καὶ Σαραπίων οἱ Σαραπίωνος Τύριοι Ἡρακλεῖ ἀρχηγέτει».

Το περιεχόμενο της δίγλωσσης επιγραφής (που χρονολογείται στον 3ο αι. π.Χ.) επιβεβαιώνει τον υψηλότατο βαθμό του πολιτισμικού συγκρητισμού που χαρακτήριζε ανέκαθεν τις φοινικικές κοινωνίες. Αμφότεροι οι δωρητές φέρουν ονόματα που μνημονεύουν ένα θεό της Αιγύπτου. Στην εξελληνισμένη μορφή των ονομάτων τους, όμως, προτιμούν να παραπέμψουν στον Διόνυσο και τον Σέραπη. Κι όλα αυτά, χωρίς να ξεχνάμε την παραδοσιακή ταύτιση του πολιούχου της Τύρου με τον Ηρακλή.

Κυνίσκα

Πέλοψ και Ιπποδάμεια

Πέλοψ και Ιπποδάμεια

«Σπάρτας μὲν βασιλῆες ἐμοὶ
πατέρες καὶ ἀδελφοί, ἅρματι δ’ ὠκυπόδων ἵππων
νικῶσα Κυνίσκα εἰκόνα τάνδ’ ἔστασεν μόναν
δ’ ἐμέ φαμι γυναικῶν Ἑλλάδος ἐκ πάσας τόν
δε λαβεν στέφανον.
»

Παγκόσμια Ημέρα της Γυναίκας η 8η Μαρτίου κι ευκαιρία να θυμηθούμε την πρώτη γυναίκα που νίκησε σε Ολυμπιακούς Αγώνες της Αρχαιότητας.

Αν δεν γνωρίζετε την ιστορία αυτή ευλόγως θα απορήσετε: πώς υπήρξε γυναίκα Ολυμπιονίκης, όταν δεν επιτρεπόταν στις γυναίκες όχι μόνο να αγωνίζονται, αλλά ούτε καν να παρακολουθούν τους αγώνες ως θεατές.
Έχει, όμως, η Ιστορία και τις παγίδες της: στα αγωνίσματα αρματοδρομίας δεν ανακηρυσσόταν Ολυμπιονίκης ο ηνίοχος, αλλά ο ιδιοκτήτης του άρματος και των αλόγων!

Κόρη βασιλιά (του Ευρυποντίδη Αρχίδαμου Β΄) κι αδελφή βασιλιάδων (ετεροθαλής αδελφή του Άγιδος Β΄ και αμφιθαλής του Αγησίλαου Β΄), η Κυνίσκα νίκησε στο αγώνισμα του τέθριππου στους Ολυμπιακούς αγώνες του 396 π.Χ. και υπεράσπισε με επιτυχία τον τίτλο της σ’ εκείνους του 392 π.Χ. Μετά την Κυνίσκα υπήρξαν κι άλλες νικήτριες στις αρματοδρομίες των Ολυμπιακών Αγώνων, οι περισσότερες Σπαρτιάτισσες (όπως η Εὐρυλεωνίς). Βοηθούσαν, άλλωστε, κι οι νόμοι της Σπάρτης. Όχι μόνο γιατί επιφύλασσαν στις γυναίκες μια θέση κάπως καλύτερη απ’ ό,τι οι νόμοι των άλλων ελληνικών πόλεων. Αλλά και γιατί επέβαλλαν αυστηρούς περιορισμούς ως προς την ιδιοκτησία στους Σπαρτιάτες πολίτες: η απλούστερη λύση για έναν Όμοιο προκειμένου να καταστρατηγήσει τους νόμους αυτούς ήταν φυσικά να εμφανίζει τη γυναίκα του ως κύριο της περιουσίας! Κάπως έτσι οι γυναίκες της σπαρτιατικής αριστοκρατίας είχαν τα μέσα για να ασχοληθούν με ένα πανάκριβο χόμπυ, όπως ήταν οι αρματοδρομίες.

«ἐγένετο δὲ Ἀρχιδάμῳ καὶ θυγάτηρ, ὄνομα μὲν Κυνίσκα, φιλοτιμότατα δὲ ἐς τὸν ἀγῶνα ἔσχε τὸν Ὀλυμπικόν καὶ πρώτη τε ἱπποτρόφησε γυναικῶν καὶ νίκην ἀνείλετο Ὀλυμπικὴν πρώτη. Κυνίσκας δὲ ὕστερον γυναιξὶ καὶ ἄλλαις καὶ μάλιστα ταῖς ἐκ Λακεδαίμονος γεγόνασιν Ὀλυμπικαὶ νῖκαι, ὧν (ἡ) ἐπιφανεστέρα ἐς τὰς νίκας ἐστὶν αὐτῆς.» (Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησις, 3, 8).

[Facebook, 8 Μαρτίου 2014]

Περί Σωκράτους

Μια κι έγινε λόγος για τη στάση του Σωκράτη κατόπιν της καταδίκης του… [Κ. Δουζίνας «Η ανθρωπότητα γεννιέται με ανυπακοή… Ο Σωκράτης παραβιάζει την ορθοδοξία της Αθήνας και πεθαίνοντας βάζει τον θεμέλιο λίθο της φιλοσοφίας»/ Π. Μανδραβέλης «ο Σωκράτης με την απόφασή του να πιει το κώνειο, παρά την καταφανώς άδικη απόφαση του δικαστηρίου, ήθελε να διδάξει στους νέους την αξία της υποταγής στους νόμους της Δημοκρατίας»], οφείλω να ομολογήσω ότι το ζήτημα της αποτίμησης της στάσης αυτής υπερβαίνει τις δυνατότητές μου. Όχι μόνο γιατί κρίνω ότι οι γνώσεις μου περί φιλοσοφίας δεν είναι ικανοποιητικές αλλά και γιατί τα στοιχεία που διαθέτουμε δεν είναι επαρκή. Γνωρίζουμε τον Σωκράτη του Πλάτωνα κι εκείνον του Ξενοφώντα κι εύλογα μπορεί να αναρωτηθεί κανείς αν πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο. Δεν μας λείπουν μόνον οι αντικειμενικές μαρτυρίες για το πρόσωπο, αλλά και για τα ουσιώδη πραγματικά περιστατικά και τις ειδικές συνθήκες της υπόθεσης της δίκης και των όσων ακολούθησαν.

Ίσως θα ήταν πιο δόκιμο να επιχειρήσουμε να απαντήσουμε το αντίστροφο ερώτημα. Όχι δηλαδή να ερμηνεύσουμε ψυχολογικά τη στάση του προσώπου (εγχείρημα εξαιρετικά δυσχερές ακόμη και για σύγχρονά μας γεγονότα,πόσο μάλλον για κάτι που συνέβη πριν 2.400 χρόνια) αλλά να εξηγήσουμε τους λόγους για τους οποίους η Αθηναϊκή Δημοκρατία καταδίκασε τον φιλόσοφο.

Καταρχάς, πρέπει να λάβουμε υπόψη τις ιδιαιτερότητες της υπό κρίση περίπτωσης: μια πόλη που μόλις έχει περάσει μια διπλή τραυματική εμπειρία, έναν καταστροφικό πόλεμο που τελειώνει με ταπεινωτική ήττα και την κατάλυση του δημοκρατικού πολιτεύματος εξαιτίας της τυραννίας των Τριάκοντα. Κι ένα πρόσωπο που ποτέ δεν έκρυψε τις φιλίες του με διάφορους ολιγαρχικούς και την εχθρότητά του προς το πληγωμένο κι εύθραυστο πολίτευμα.

Υπό τις συνθήκες αυτές, μια εύλογη ερμηνεία είναι η εξής: η αναγκαία ομόνοια μετά την αποκατάσταση της δημοκρατίας επετεύχθη χάρη μέσω μιας γενικής αμνηστίας η οποία συνεπαγόταν κι απαιτούσε για να καταστεί αποτελεσματική μια αντίστοιχη καθολική αμνησία. Η διδασκαλία του Σωκράτη παραβίαζε επομένως τις αναγκαίες προϋποθέσεις για την εδραίωση και διατήρηση της κοινωνικής ειρήνης. Περισσότερο από κάποια συγκεκριμένη κατηγορία, η τελική καταδίκη του ήταν αποτέλεσμα της περιρρέουσας ατμόσφαιρας.

Για περισσότερα, θα άξιζε να ανατρέξει κανείς στο, εξαιρετικά ενδιαφέρον, πρόσφατο βιβλίο του Paulin Ismard «L’Evénement Socrate», εκδ. Flammarion, 2013 (παρουσίαση στη Monde και στο L’Histoire).

[Facebook, 25 Οκτωβρίου 2013]

 

Κλέων

«Φανταστείτε έναν ιστορικό του 4.400, ο οποίος καλείται να αποτιμήσει τη θητεία του Ζακ Σιράκ ως προέδρου της Γαλλικής Δημοκρατίας με μόνες διαθέσιμες πηγές μερικά επεισόδια των σατιρικών Guignols de l’Info κι ένα βιβλίο Ιστορίας που έχει συγγράψει ένας ορκισμένος πολιτικός αντίπαλός του».

Μας φαίνεται αστείο, φυσικά. Κι, όμως, η ιστοριογραφία των Νεότερων Χρόνων έκρινε (και καταδίκασε) με αυτόν ακριβώς τον τρόπο τον Κλέωνα, χαρακτηρίζοντάς τον αμετάκλητα ως αρχέτυπο του δημαγωγού. Πόσο κοντά μπορεί να βρίσκεται στην αλήθεια μια τέτοια κρίση, βασισμένη στην προκατάληψη του Θουκυδίδη και του Αριστοφάνη;

Απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά επιχειρεί να δώσει ο Philippe Lafargue με το πρόσφατο βιβλίο του «Cléon. Le guerrier d’Athéna» (εκδ. Ausonius, Μπορντώ, 2013), το οποίο βασίζεται στην ομότιτλη διδακτορική διατριβή που υποστήριξε το 2009 στο Πανεπιστήμιο του Μπορντώ

Συνεχιστής της πολιτικής του Περικλή, ικανότατος πολιτικός και στρατιωτικός ηγέτης, ο Κλέων δικαιούται την αποκατάσταση της ιστορικής αλήθειας. Και, μεταξύ μας, συγκρινόμενος με τον αναποφάσιστο κι αρρωστημένα φοβικό Νικία και τον αριβίστα ψυχάκια Αλκιβιάδη, ο Κλέων υπερέχει συντριπτικά.

[Facebook, 14 Σεπτεμβρίου 2013]

Κάννες

Οι άλλες Κάννες…

Με το δικό μας ημερολόγιο η ημέρα εκείνη θα ήταν η 2α Αυγούστου του 216 π.Χ. Η ημέρα του ευφυέστερου επιτεύγματος τακτικής στην παγκόσμια στρατιωτική Ιστορία. Βρισκόμαστε στα χρόνια του Β΄ Καρχηδονιακού Πολέμου. Ο Αννίβας είναι ήδη σε ιταλικό έδαφος και έχει κερδίσει τις πρώτες νίκες του κατά των Ρωμαίων.

Για τη Ρώμη έχει φτάσει η ώρα να απαλλαγεί μια και καλή από αυτόν τον κίνδυνο. Μια στρατιά 80 χιλιάδων και πλέον ανδρών, με επικεφαλής τους δύο υπάτους εκείνης της χρονιάς, τον Γάιο Τερέντιο Βάρρωνα και τον Λεύκιο Αιμίλιο Παύλο, είχε κινηθεί προς τα νότια για να συντρίψει τις ετερόκλητες δυνάμεις του Καρχηδόνιου στρατηγού, που τις αποτελούσαν Φοίνικες, Ίβηρες, Βαλιαρείς, Κέλτες, Λίβυοι και Νουμίδες. Οι δύο στρατιές συναντήθηκαν κοντά στις Κάννες της Απουλίας.

Ο Αννίβας ήξερε ότι οι Ρωμαίοι είχαν διπλάσεις δυνάμεις πεζικού από εκείνον. Εάν είχε κάποιο πλεονέκτημα αυτό ήταν το αξιόμαχο ιππικό του. Και πάλι, όμως, δεν ήταν αρκετό για να του δώσει σοβαρές πιθανότητες επικράτησης. Αποφάσισε, λοιπόν, να καταφύγει σε ένα εξαιρετικά τολμηρό και ανορθόδοξο στρατήγημα που επρόκειτο να του χαρίσει την αιωνιότητα και τον θαυμασμό όλων των επόμενων γενεών στρατιωτικών. Τοποθέτησε στο κέντρο τα πιο αδύναμα στοιχεία του στρατεύματός του και το ανέπτυξε σε μήκος έτσι που ν’ αποτελεί μια μακριά λεπτή γραμμή. Ενίσχυσε τα άκρα του όπου και τοποθέτησε το ιππικό του: στο αριστερό κέρας, δίπλα στον Αύφιδο ποταμό, έβαλε τους Ίβηρες και τους Κέλτες ιππείς και στο δεξί τους Νουμίδες. Έπειτα προέταξε το αδυνατισμένο κέντρο του ώστε να έρθει πρώτο σε επαφή με τον εχθρό. Οι Ρωμαίοι έπεσαν στην παγίδα. Συναντώντας μικρή αντίσταση άρχισαν να εισχωρούν στις δυνάμεις του αντιπάλου. Μόνο που η παράταξη του καρχηδονιακού στρατεύματος δεν έμεινε στατική. Πήρε τη μορφή ημισέληνου με τα άκρα να ανεβαίνουν και σιγά-σιγά να κυκλώνουν τον εχθρό. Όσο οι ρωμαϊκές λεγεώνες είχαν κάποιο χώρο αντιστέκονταν. Γρήγορα, όμως, διαπίστωσαν ότι είχαν κυκλωθεί. Ακολούθησε η σφαγή τους. Στο πεδίο της μάχης έπεσαν ίσως 75 χιλιάδες άνδρες. Ανάμεσά τους οι δύο ύπατοι της προηγούμενης χρονιάς κι ο ένας από τους δύο υπάτους του -216, ο Λεύκιος Αιμίλιος Παύλος (ο άπειρος κι ενθουσιώδης Βάρρων κατόρθωσε να διαφύγει).

«οἱ δὲ Ῥωμαῖοι μέχρι μὲν ἐμάχοντο κατὰ τὰς ἐπιφανείας στρεφόμενοι πρὸς τοὺς κεκυκλωκότας, ἀντεῖχον· ἀεὶ δὲ τῶν πέριξ ἀπολλυμένων, καὶ κατὰ βραχὺ συγκλειόμενοι, τέλος αὐτοῦ πάντες, ἐν οἷς καὶ Μάρκος καὶ Γνάιος, ἔπεσον, οἱ τὸ πρότερον ἔτος ὕπατοι γεγονότες, ἄνδρες ἀγαθοὶ καὶ τῆς Ῥώμης ἄξιοι γενόμενοι κατὰ τὸν κίνδυνον. κατὰ δὲ τὸν τούτων φόνον καὶ τὴν συμπλοκὴν οἱ Νομάδες ἑπόμενοι τοῖς φεύγουσι τῶν ἱππέων τοὺς μὲν πλείστους ἀπέκτειναν, τοὺς δὲ κατεκρήμνισαν ἀπὸ τῶν ἵππων. ὀλίγοι δέ τινες εἰς Οὐενουσίαν διέφυγον, ἐν οἷς ἦν καὶ Γάιος Τερέντιος ὁ τῶν Ῥωμαίων στρατηγός, ἀνὴρ αἰσχρὰν μὲν τὴν ψυχὴν ἀλυσιτελῆ δὲ τὴν ἀρχὴν τὴν αὑτοῦ τῇ πατρίδι πεποιημένος».

Η επικράτηση του Αννίβα ήταν συντριπτική. Ο τρόμος που επικράτησε στην ίδια τη Ρώμη απερίγραπτος. Αν ο Καρχηδόνιος αποφάσιζε να βαδίσει κατά της Αιώνιας Πόλης ίσως η Ιστορία να είχε γραφεί με διαφορετικό τρόπο. Δεν το έπραξε και τελικά το πλήρωσε. Όπως λέγεται ότι του είχε πει κάποτε ένας από τους στρατηγούς του, ο Μαάρβας (φοιν.: Μαχαρμπάλ): «Οι θεοί δεν χαρίζουν ποτέ στον ίδιο άνθρωπο όλες τις ικανότητες. Εσύ, Αννίβα, γνωρίζεις πολύ καλά πώς να κατακτάς τη νίκη στο πεδίο της μάχης, δεν έχεις όμως ιδέα για το πώς μπορείς να την εκμεταλλευτείς στη συνέχεια».

[Facebook, 1η Αυγούστου 2013]

Το κύπελλο του Νέστορα

Τρεις γραμμές μονάχα… που έχουν γραφτεί από τα δεξιά προς τα αριστερά, πάνω σε ένα κύπελλο, μια κοτύλη, που φτιάχτηκε στη Ρόδο, κατά το δεύτερο μισό του 8ου αιώνα π.Χ., και βρέθηκε σ’ έναν τάφο στις Πιθηκούσσες, την πρώτη ελληνική αποικία σε έδαφος ιταλικό, στο νησί που σήμερα ονομάζουμε Ίσκια.

«ΝΕΣΤΟΡΟΣ:…:ΕΥΠΟΤΟΝ:ΠΟΤΕΡΙΟΝ
ΗΟΣΔΑΤΟΔΕΠΙΕΣΙ:ΠΟΤΕΡΙ..:AΥΤΙΚΑΚΕΝΟΝ
ΗΙΜΕΡΟΣΗΑΙΡΕΣΕΙ:ΚΑΛΛΙΣΤΕΦΑΝΟ:ΑΦΡΟΔΙΤΕΣ»

Πρόκειται για μια από τις αρχαιότερες επιγραφές σε ελληνικό αλφάβητο. Σύμφωνα με τη γενικώς αποδεκτή άποψη για την αποκατάσταση του κειμένου, θα έπρεπε να συμπληρωθεί ως εξής:

«Νέστορος [εἰμὶ] εὔποτ[ον] ποτήριο[ν]·
ὃς δ’ ἂν τοῦδε π[ίησι] ποτηρί[ου] αὐτίκα κῆνον
ἵμερ[ος αἱρ]ήσει καλλιστ[εφάν]ου Ἀφροδίτης».

[δηλαδή, πρόχειρα μεταφρασμένο: «Του Νέστορα είμαι το ποτήρι, ιδανικά φτιαγμένο για να πίνεις. Όποιος πιει από το ποτήρι αυτό, αμέσως θα καταληφθεί απ’ τον πόθο της ομορφοστεφανωμένης Αφροδίτης».]

Ο ελλειπτικός, όμως, χαρακτήρας του κειμένου επιτρέπει πλείονες αποκλίνουσες μεταξύ τους ερμηνείες, σε συνδυασμό με την αβεβαιότητα ως προς την ταυτότητα του κυρίου του κυπέλλου και, φυσικά, την αναφορά στο όνομα του Νέστορα. Πώς συνδέονται, άραγε, μεταξύ τους η πρώτη με τη δεύτερη πρόταση; Δηλώνεται αντίθεση; Κι αν ναι, πρόκειται για προσπάθεια να αποτραπεί ο μελλοντικός άρπαγας που ενδεχομένως θα θελήσει να στερήσει από τον κύριο του κυπέλλου το αντικείμενό του (οπότε η αρχή του κειμένου θα έπρεπε ίσως να συμπληρωθεί διαφορετικά: «Νέστορος μὲν…» ή «Νέστορος ἔρροι …»); Ή μήπως είναι μια μορφή ειρωνείας, μια και το κύπελλο του Νέστορα για το οποίο γίνεται λόγος στην Ιλιάδα ήταν φτιαγμένο από τα πλέον πολύτιμα υλικά, ενώ τούτο από σκέτο πηλό;

«πὰρ δὲ δέπας περικαλλές, ὃ οἴκοθεν ἦγ᾽ ὁ γεραιός,

χρυσείοις ἥλοισι πεπαρμένον· οὔατα δ᾽ αὐτοῦ

τέσσαρ᾽ ἔσαν, δοιαὶ δὲ πελειάδες ἀμφὶς ἕκαστον

χρύσειαι νεμέθοντο, δύω δ᾽ ὑπὸ πυθμένες ἦσαν.

ἄλλος μὲν μογέων ἀποκινήσασκε τραπέζης

πλεῖον ἐόν, Νέστωρ δ᾽ ὁ γέρων ἀμογητὶ ἄειρεν». [Ομήρου, Ιλιάδα, Λ, 632-637,

και στη μετάφραση των Ν. Καζαντζάκη και Ι. Θ. Κακριδή:

«στερνά την ώρια κούπα, ο γέροντας που ‘χε απ᾿ την Πύλο φέρει,
την πλουμισμένη με χρυσόκαρφα, και τέσσερα τη ζώναν
αφτιά᾿ σε κάθε αφτί δεξόζερβα χρυσά βοσκολογουσαν
δυο περιστέρια, κι από κάτω της διπλοί βρίσκονταν πάτοι.
Γεμάτη αv ήταν, άλλος δύσκολα να την κουνήσει μπόρειε,
μα ο γέρο Νέστορας ανέκοπα την έφερνε στα χείλια»]

Είναι πράγματι ο Νέστωρ της επιγραφής ο ομηρικός ήρωας; Ή μήπως έχουμε να κάνουμε με αναφορά στον ήρωα ανεξάρτητη ίσως της ομηρικής παράδοσης; Ορισμένοι ερευνητές επισημαίνουν ότι ο Αθήναιος ο Ναυκρατίτης μας πληροφορεί ότι στις απέναντι ιταλικές ακτές, στην Καπύη, υπήρχε ένα ιερό της Αρτέμιδος, όπου φυλασσόταν ένα κύπελλο που λεγόταν ότι ανήκε στον μυθικό Νέστορα κι είχε αποκτήσει μαγικοθρησκευτική αξία.

Άλλοι, πάλι, υποστηρίζουν ότι η επιγραφή δεν είναι παρά ένα στιχουργικό παιχνίδι συμποσίου, στο οποίο κάθε συνδαιτημόνας συμπληρώνει κι από έναν στίχο. Πόσο ταιριαστό θα ήταν ένα τέτοιο παιχνίδι για ένα αντικείμενο που έμελλε να συνοδέψει κάποιον στην τελευταία κατοικία του;

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη ερμηνεία, που εγώ τουλάχιστον θα προτιμούσα να κρατήσω. Το κύπελλο βρέθηκε στον τάφο ενός αγοριού, δέκα έως δεκατεσσάρων το πολύ χρονών. Ενός παιδιού που δεν πρόλαβε να γνωρίσει ούτε την ευθυμία του κρασιού ούτε τον ίμερο και τις χαρές της Αφροδίτης. Ίσως αυτή η επιγραφή να ήταν ένας τρόπος για να μπορέσει το αγόρι να χαρεί στον άλλο κόσμο αυτό που ο τόσο πρόωρος θάνατος του στέρησε στην επίγεια ζωή.

Σχεδόν δακρύζει κανείς… Κι υψώνοντας το ποτήρι μου δεν μπορώ παρά να ευχηθώ στον άτυχο κύριο του κυπέλλου, όπως κι αν τον έλεγαν, να κατόρθωσε εκεί που βρίσκεται να χαρεί τον πόθο και τις ηδονές της γλυκοστεφανωμένης Αφροδίτης… Όπως αναμφίβολα θα του άξιζε… Όπως αξίζει σε κάθε ανθρώπινη ύπαρξη.