Chopinzee ή μουσική ιδιοφυΐα;

Για τον Βλαντιμίρ ντε Πακμάν ή Βλαντίμιρ φον Πάχμαν είχα πρωτοδιαβάσει πριν από αρκετά χρόνια, στον προθάλαμο του οδοντιατρείου. Το άρθρο, σε κάποιο αγγλικό περιοδικό κλασσικής μουσικής, συνοδευόταν από μια φωτογραφία του καλλιτέχνη, σε ηλικία 40-45 ετών, μαζί με τον γάτο του. Πιανίστας και γάτος είχαν ακριβώς το ίδιο διαπεραστικό-σατανικό βλέμμα. Όσοι πιστεύετε ότι η μαεστρική διαχείριση της εικόνας με τρόπο που να προβάλλει έντεχνα τις ιδιοτροπίες του καλλιτέχνη αποτελεί αποκλειστικότητα ποπ και ροκ μουσικών και ηθοποιών από τα μέσα του 20ού αιώνα και μετά, μάλλον έχετε γελαστεί.

Ρωσογερμανός (ίσως και με εν μέρει εβραϊκή καταγωγή, στοιχείο αρκετά ταιριαστό για σολίστα της κλασσικής), ο ντε Πακμάν γεννήθηκε το 1848 στην Οδησσό της Ουκρανίας. Ο πατέρας του ήταν καθηγητής Πανεπιστημίου, αλλά φαίνεται ότι είχε αποκτήσει φήμη και ως ερασιτέχνης μουσικός. Σε κάθε περίπτωση, επιδίωκε με κάθε τρόπο τη γνωριμία με μεγάλους συνθέτες και ερμηνευτές της εποχής του. Ήταν άλλωστε κι ο αποκλειστικός δάσκαλος μουσικής του νεαρού ντε Πακμάν μέχρι το 1866, όταν αυτός έφυγε για να συνεχίσει τις σπουδές του στη Βιέννη.

Από το 1869 και μετά αποκτά φήμη εξαιρετικού σολίστα. Εγκαθίσταται στην Ιταλία και περιοδεύει σε ολόκληρη την Ευρώπη και την Αμερική. Το ρεπερτόριό του βασίζεται κυρίως στον Σοπέν, αλλά περιλαμβάνει και Λιστ, Μέντελσσον και Σούμαν. Ο ίδιος ο Λιστ θαύμαζε την ερμηνεία του Ντε Πακμάν στα έργα του Σοπέν. Πριν από μια συναυλία είχε δηλώσει: «Όσοι δεν είχαν ποτέ την ευκαιρία να ακούσουν τον ίδιο τον Σοπέν να παίζει, θα τον ακούσουν απόψε«! Πράγματι, οι ερμηνείες του Ντε Πακμάν χαρακτηρίζονταν από εξαιρετική δεξιοτεχνία, λυρισμό, απίστευτες μουσικές αποχρώσεις και μια εντελώς ιδιαίτερη αίσθηση του μουσικού χρόνου (που θα έκανε τους σύγχρονος μουσικολόγους να φάνε τις παρτιτούρες τους από το κακό τους).

Εντούτοις, το όνομα του ντε Πακμάν έχει μείνει στην Ιστορία της μουσικής κυρίως για τις απίστευτες εκκεντρικότητες του πιανίστα. Ξεκινούσε τις συναυλίες του με εντελώς προσωπικές επεξηγηματικές εισαγωγές. Μουρμούραγε και σιγοτραγουδούσε κατά τη διάρκεια των κομματιών. Διέκοπτε συχνά τη μουσική για να μιλήσει με το κοινό. Όταν πετύχαινε κάτι που θεωρούσε αρκούντως δεξιοτεχνικό, σταματούσε να παίζει, φιλούσε τα χέρια του κι αναφωνούσε «Μπράβο, Πάχμαν«! Ο ίδιος έλεγε ότι τακτικότατα άρμεγε αγελάδες στο αγρόκτημά του για να διατηρεί απαλό το δέρμα των χεριών του. Και, φυσικά, το δηλωτικό τίτλου ευγενείας «ντε/ φον» δεν ήταν παρά αυθαίρετη προσθήκη του ιδίου στο όνομά του.

Ο Τζωρτζ Μπέρναρντ Σω χαρακτήριζε τις συναυλίες του ντε Πακμάν ως «παραστάσεις παντομίμας με συνοδεία ολίγου Σοπέν«. Ο Αμερικανός μουσικολόγος Τζέιμς Χάνεκερ τον έλεγε «Chopinzee«! Κι, όμως, οι αρκετές ηχογραφήσεις που μας άφησε ο ντε Πακμάν μέχρι τον θάνατό του (το 1933 στη Ρώμη) μαρτυρούν ότι υπήρξε ένας από τους ιδιοφυέστερους πιανίστες της Ιστορίας.

[Facebook, 26 Ιανουαρίου 2014]

Advertisements

Η Ελλάδα, τα Βαλκάνια κι ο Διαφωτισμός

Επειδή η ιστορική αλήθεια είναι πάντα πιο σύνθετη απ’ ό,τι νομίζουμε…

Πόσες φορές δεν έχουμε ακούσει ή διαβάσει, όταν περιγράφονται παθογένειες της νεοελληνικής κοινωνίας, τη φράση «τι περιμένεις από ανθρώπους μιας χώρας που δεν γνώρισε ποτέ τον Διαφωτισμό«; Ή, πάλι, ότι την ύπαρξή του το ελληνικό κράτος τη χρωστά στις Μεγάλες Δυνάμεις; Δίχως αμφιβολία και οι δύο φράσεις περιγράφουν μέρος της ιστορικής αλήθειας. Ίσως, όμως, και να μην αποκαλύπτουν ολόκληρη την αλήθεια.

Στο εξαιρετικά ενδιαφέρον τρίτομο έργο του «Η Ελλάδα και τα Βαλκάνια«, ο Γάλλος συγγραφέας Ολιβιέ Ντελόρμ παρουσιάζει μια αρκετά διαφορετική εικόνα του νεότερου ελληνισμού και της συμβολής του στη διαμόρφωση των Βαλκανίων. Παρούσα σε κάθε περιοχή της Βαλκανικής, η ελληνική ελίτ δεν αποτελεί μόνο το δεξί χέρι της οθωμανικής εξουσίας, αλλά και τον κύριο φορέα του γαλλικού Διαφωτισμού τον οποίο έχει ασπασθεί με πάθος. Με τα σχολεία, τις εφημερίδες, τις σχέσεις της με τη Δύση και τις ιδέες της ξυπνά παντού ανησυχίες πολιτικές, πολιτισμικές κι εθνικές, λειτουργώντας τελικά ως καταλύτης εθνικοαπελευθερωτικών τάσεων κι αγώνων. Η ανεξαρτησία (η ελληνική αλλά και των λοιπών Βαλκάνιων) δεν είναι, κατά τον Ντελόρμ, έργο των Μεγάλων Δυνάμεων, οι οποίες λειτούργησαν πάντα ανασχετικά, εμφορούμενες από συντηρητισμό και επιθυμία να ελέγξουν τα πάντα (προκρίνοντας, επομένως, να διατηρήσουν στη ζωή τον «Μεγάλο Ασθενή», μια κι αυτό εξυπηρετούσε καλύτερα τα συμφέροντά τους).

Συνολικά, μια εξαιρετικά κολακευτική παρουσίαση του νεότερου ελληνισμού από έναν άνθρωπο ερωτευμένο με την Ελλάδα, ο οποίος ζει μεταξύ Παρισιού και Νισύρου.

Olivier Delorme: «La Grèce et les Balkans«, 3 τόμοι, σειρά «Folio«, εκδ. Gallimard, Παρίσι, Οκτώβριος 2013

[βλ. και την παρουσίαση του βιβλίου από τον Μωρίς Σαρτρ στο τελευταίο τεύχος του «L’Histoire«, αριθ. 395, Ιανουάριος 2014, σελ. 90]

[Facebook, 13 Ιανουαρίου 2013]

Πρωτοχρονιά;

Η εικόνα για τον Ιανουάριο, από τις "Très Riches Heures du duc de Berry" (15ος αι.) - ο εορτασμός στον οποίο μετέχουν ο δούκας και η ακολουθία του δεν είναι βέβαια της Πρωτοχρονιάς, αλλά των Θεοφανίων

Η εικόνα για τον Ιανουάριο, από τις «Très Riches Heures du duc de Berry» (15ος αι.) – ο εορτασμός στον οποίο μετέχουν ο δούκας και η ακολουθία του δεν είναι βέβαια της Πρωτοχρονιάς, αλλά των Θεοφανίων

Η συνήθεια να γιορτάζεται η Πρωτοχρονιά την 1η Ιανουαρίου δεν αποτελεί παράδοση ούτε οικουμενική ούτε και τόσο παλιά. Και, μην ανησυχείτε, δεν πρόκειται να σας μιλήσω για την ανοιξιάτικη Βαβυλωνιακή Πρωτοχρονιά και να σας στείλω να αγγίξετε το χέρι του αγάλματος του θεού Μπέλ-Μαρδούκ.

Ακόμη, όμως, και στη χριστιανικότατη Δύση έως τους Νεότερους Χρόνους δεν υπήρχε ομοφωνία ως προς το σημείο έναρξης του έτους. Στη μεσαιωνική Γαλλία των Καπετιδών, για παράδειγμα, η Πρωτοχρονιά συνέπιπτε κατά κανόνα με την Κυριακή του Πάσχα (γεγονός που είχε ως αποτέλεσμα έτη άνισης διάρκειας)! Το «κατά κανόνα» έχει την αξία του, δότι σε διάφορες περιοχές υπήρχαν ταυτόχρονα διαφορετικές παραδόσεις, κι έτσι κάποιοι γιόρταζαν την Πρωτοχρονιά μαζί με τα Χριστούγεννα (Λυών), ενώ άλλοι μαζί με τον Ευαγγελισμό. Ό,τι «καλύτερο» για τους σημερινούς ιστορικούς του Μεσαίωνα που αντιμετωπίζουν πραγματικές σπαζοκεφαλιές όταν πρέπει να εκτιμήσουν τη χρονολογία που συναντούν σε ένα κείμενο της εποχής! Για παράδειγμα, σύμφωνα με τις πηγές, η Σύνοδος της Τρουά, στο πλαίσιο της οποίας αναγνωρίσθηκε επίσημα το Τάγμα των Ναϊτών, συγκλήθηκε στις 13 Ιανουαρίου 1128. Στη Γαλλική Καμπανία, όμως, ακολουθούσαν την παράδοση να αλλάζουν χρόνο την ημέρα του Ευαγγελισμού (25.3). Άρα η σωστή χρονολογία για μας είναι το 1129!

Όσον αφορά τη Γαλλία, η επιβολή της 1ης Ιανουαρίου ως ημερομηνίας έναρξης του νέου έτους οφείλεται σε έδικτο του Καρόλου Θ΄ (1564), ενώ για το σύνολο της καθολικής χριστιανοσύνης σε απόφαση της Αγίας Έδρας (1622). Υπήρξε φυσικά στη Γαλλία και το επαναστατικό διάλειμμα (1792-1806), όταν η χρονιά άρχιζε την 1η του Τρυγητή (vendémiaire), δηλαδή στις δικές μας 22 Σεπτέμβρη.

[Facebook, 2 Ιανουαρίου 2014]