Επόμενος σταθμός: Πάτνα, Μπιχάρ…

Τις ημέρες αυτές της παραμονής μου στα πάτρια εδάφη είχα την ευτυχία να συναλλαγώ εκ νέου με υπηρεσίες του Ελληνικού Δημοσίου. Ξεκίνησα από το ληξιαρχείο κάποιου δήμου για να ζητήσω ένα πιστοποιητικό. Έκανα τη δουλειά μου μέσα σε δύο λεπτά της ώρας (περιλαμβανομένης της – ανύπαρκτης εν προκειμένω – αναμονής). Το πιστοποιητικό μού είχε παραδοθεί πριν καν υπογράψω την αίτηση! Αίσθηση Ευρώπης σε αυτό που οι περισσότεροι θεωρούμε άντρο διαφθοράς. Αλλά η χαρά μου κράτησε μόλις πέντε λεπτά, όσα μου χρειάστηκαν για να φθάσω στη ΔΟΥ μου. Εκεί βρέθηκα σε ένα άλλον σύμπαν, εξόχως τριτοκοσμικό. Η εικόνα παρέπεμπε σε ινδικό τρένο, μάλλον άλλης εποχής.

Μέρες που είναι, λοιπόν, ας δώσω μιαν ευχή στους ανθρώπους που λαμβάνουν αποφάσεις στο ΥπΟικ, ειδικώς στη ΓΓ Εσόδων ή όπου αλλού. Επιβάλλετε ό,τι επιβάλλετε σε φόρους και τέλη, βάλτε το μυαλό σας να δουλέψει ώστε να καταστήσετε την καταβολή τους όσο γίνεται ευχερέστερη. Πάρτε παραδείγματα από αυτήν την άτιμη τη Δύση που επικαλείσθε, είτε ως παράδειγμα προς μίμηση είτε ως «κακιά δανείστρια» που σας αναγκάζει να παίρνετε «δυσάρεστα μέτρα». Θα δείτε ότι υπάρχουν κι άλλοι τρόποι από αυτούς τους παρωχημένους που διαλέγετε. Και θα δείτε και τα έσοδά σας να αυξάνονται. Και αφήστε επιτέλους αυτό το παιχνίδι με τις προθεσμίες και τις παρατάσεις. Τάξτε ευθύς εξαρχής προθεσμίες γενναιόδωρες, αντί για τις τσιγγούνικες που θα παρατείνετε μια και δυο φορές όταν θα διαπιστώσετε ότι δεν έχει συγκεντρωθεί το ποσό που είχατε προϋπολογίσει, ενώ ενδιαμέσως θα έχετε δηλώσει πανηγυρικά (ή θα έχετε «τιτιβίσει» ) ότι «δεν θα δοθεί καμία παράταση».

Κι αφού θα βάλετε το μυαλό σας σε λειτουργία, θα σκεφτείτε επιτέλους κι άλλα πράγματα. Όπως για παράδειγμα ότι η μείωση του ΕΦΚ σε πετρέλαιο θέρμανσης και καύσιμα θα σας αποφέρει απίστευτα περισσότερα έσοδα. Για τον απλό λόγο ότι οι συντελεστές που επιβάλατε οδηγούν σε σχεδόν μηδενικές καταναλώσεις, αφού υπερβαίνουν βάναυσα τη φοροδοτική ικανότητα του μέσου ανθρώπου.

Εάν, βεβαίως, πιστεύετε βάσιμα ότι ο Έλληνας καίει ό,τι σαββούρα βρει από επιλογή, γιατί γουστάρει να αναπνέει δηλητήριο και να ξεχαρμανιάζει κι όχι γιατί το πετρέλαιο θέρμανσης είναι ακριβό λόγω φόρων, μπορείτε να αγνοήσετε τις ευχές μου. Το ίδιο ισχύει κι εφόσον ο στόχος δεν είναι η αύξηση των δημοσιονομικών εσόδων, αλλά η έσχατη ταπείνωση του φορολογούμενου.

Σε κάθε περίπτωση, καλή χρονιά!

[Δημοσιεύθηκε στο Facebook την 31η Δεκεμβρίου 2013 – αναδημοσιεύθηκε στο Portal στις 6 Ιανουαρίου 2014]

Rex Siciliae, ducatus Apuliae et principatus Capuae

ο Χριστός στέφει τον Ρογήρο Β΄, ψηφιδωτό από τη Μαρτοράνα του Παλέρμου

ο Χριστός στέφει τον Ρογήρο Β΄, ψηφιδωτό από τη Μαρτοράνα του Παλέρμου

Γεννημένος στη Μίλητο της Καλαβρίας, κατά πάσα πιθανότητα στις 22 Δεκεμβρίου 1095 (1093 σύμφωνα με άλλους). Γιος του Νορμανδού κόμη Σικελίας και Καλαβρίας και της Αδελαΐδας της Μομφερρατικής. Άξιος συνεχιστής της υπέροχα τυχοδιωκτικής νορμανδικής παράδοσης, αλλά μεγαλωμένος κάτω από τον ήλιο της Μεσογείου, μεταξύ Καλαβρίας, Μεσσήνης και Παλέρμου, και μεθυσμένος από τα αρώματα του Νότου και της Ανατολής. Μορφωμένος από τον Έλληνα παιδαγωγό του, τον Χριστόδουλο του Ροσσάνο που οι αραβόφωνες πηγές της εποχής αποδίδουν ως Αμπν Αρ Ραχμάν αν Νασρανί.

 

Ανακτορικό Παρεκκλήσιο, Παλέρμο (φωτογραφία: Rui Ornelas, Wikimedia Commons)

Ανακτορικό Παρεκκλήσιο, Παλέρμο (φωτογραφία: Rui Ornelas, Wikimedia Commons)

Κατορθώνει να ενώσει όλες τις νορμανδικές κτήσεις Σικελίας και Κάτω Ιταλίας σε ενιαίο κράτος. Εκμεταλλευόμενος και τις έριδες μεταξύ (πάπα) Ιννοκέντιου Β΄ και (αντιπάπα) Ανακλήτου Β΄ παίρνει τον τίτλο του βασιλιά. Επεκτείνει το κράτος του, κατακτώντας τη Μάλτα και τμήμα της Βορείου Αφρικής, ενώ εξαπολύει συνεχείς επιδρομές στα εδάφη του Βυζαντίου. Το νορμανδικό βασίλειο του ιταλικού νότου γίνεται ένα από τα ισχυρότερα και αρτιότερα οργανωμένα κράτη της εποχής. Οι Ασσίζες του Αριάνο (1140) αποτελούν ίσως την πληρέστερη κωδικοποίηση νομικών διατάξεων του Μεσαίωνα ενώ η dohana de secretis είναι ο πιο εξελιγμένος δημοσιονομικός μηχανισμός της εποχής.

Κι όλα αυτά στο πλαίσιο μιας γνήσια διαπολιτισμικής κοινωνίας, στην οποία συνυπάρχουν Νορμανδοί και λοιποί Λατίνοι, Έλληνες ορθόδοξοι, μουσουλμάνοι και Εβραίοι (η ανακτορική γραμματεία εκδίδει έγγραφα σε 5 τουλάχιστον γλώσσες, λατινικά, ελληνικά, γαλλικά, αραβικά κι εβραϊκά). Κι ο Ρογήρος Β΄ συνδέει τη βασιλεία του με μια άνευ προηγουμένου πολιτιστική άνθιση, την οποία μαρτυρούν τα Ανάκτορα των Νορμανδών με το υπέροχο παρεκκλήσιο κι η Μαρτοράνα (Santa Maria dell’Ammiraglio, έργο του «πρωθυπουργού» του Ρογήρου, του εμίρη των εμίρηδων Γεωργίου του Αντιοχέα) στο Παλέρμο ή ο καθεδρικός ναός της Τσεφαλού (Κεφαλοίδιον). Στην αυλή του Ρογήρου συχνάζουν Έλληνες κι Άραβες σοφοί. Προστατευόμενός του υπήρξε κι ο σπουδαίος Ανδαλουσιανός γεωγράφος Αλ Ιντρισί, ο οποίος ολοκληρώνει το 1154 το περίφημο «Kitâb Nuzhat al-muchtâq fî ikhtirâq al-âfâq«, γνωστότερο ως ”al-kitâb al-Rudjari”, δηλ. το βιβλίο του Ρογήρου.

Καθεδρικός της Τσεφαλού

Καθεδρικός της Τσεφαλού

[Facebook, 22 Δεκεμβρίου 2013]

Ο Διαβολοκαλόγερος

ο Ρασπούτιν περίπου το 1900

ο Ρασπούτιν περίπου το 1900

«Ο θάνατός μου θα είναι φριχτά μαρτυρικός. Το νεκρό μου σώμα δεν πρόκειται να αναπαυθεί. Έπειτα, θα χάσεις το στέμμα σου. Εσύ, ο γιος σου κι ολόκληρη η οικογένεια θα σφαγιασθείτε. Κατόπιν, τρομερές συμφορές θα βρουν τη Ρωσία κι η χώρα θα πέσει στα χέρια του σατανά«.

Η ανωτέρω προφητεία δεν έγινε στην πραγματικότητα ποτέ. Ανήκει στον θρύλο. Και στον χώρο αυτό, λίγες μορφές μπορούν να συναγωνιστούν τον Γκριγκόρι Γιεφίμοβιτς Ρασπούτιν!

Γεννημένος το 1869 στο Πακρόφσκογιε της περιοχής του Τιουμέν, μεταξύ Δυτικής Σιβηρίας κι Ουραλίων, εντελώς αμόρφωτος, εγκαταλείπει κάποια στιγμή, ίσως το 1898, την οικογένειά του, και αποσύρεται στη Μονή του Βερχοτούριε. Κάποιοι υποστηρίζουν ότι έφυγε γιατί τον καταζητούσαν για την κλοπή ενός αλόγου, άλλοι όμως ισχυρίζονταν ότι ήθελε να ξεπεράσει την απώλεια ενός από τα παιδιά του. Συναντά τον μοναχό Μακάριο, ο οποίος θα τον επηρεάσει και θα τον οδηγήσει, λένε, σε ασκητικό βίο αρετής. Επιστρέφει στο χωριό και την οικογένειά του, αλλά είναι πλέον διαφορετικός άνθρωπος. Βλέπει σε οράματα την Παναγία του Καζάν. Αποκτά φήμη. Επισκέπτεται μοναστήρια στη Ρωσία και σε ολόκληρο τον κόσμο (επισκέφτηκε και το Άγιο Όρος, αλλά φαίνεται ότι ο Άθως δεν του άφησε τις καλύτερες εντυπώσεις).

Με τα παιδιά του Μαρία, Βαρβάρα και Ντμίτρι

Με τα παιδιά του Μαρία, Βαρβάρα και Ντμίτρι

Ο μυστικισμός του εντυπωσιάζει διάφορα μέλη της ρωσικής αριστοκρατίας. Καταφέρνει το 1907 να κερδίσει την εμπιστοσύνη της τσαρίνας Αλεξάνδρας, πείθοντάς την ότι με τις προσευχές του μπορεί να θεραπεύσει τον πρίγκιπα-διάδοχο Αλέξιο που πάσχει από αιμοφιλία. Τον Οκτώβριο του 1912, ύστερα από ένα σοβαρό ατύχημα, ο τσαρέβιτς παθαίνει φοβερή εσωτερική αιμορραγία. Οι γιατροί δεν αφήνουν ελπίδες. Ο διάδοχος κοινωνεί για τελευταία φορά… Μόλις μαθαίνει την είδηση, ο Ρασπούτιν αρχίζει να προσεύχεται εκστατικά. Κι έπειτα, τηλεγραφεί στην τσαρίνα: «Μη φοβάστε καθόλου! Ο Θεός είδε τα δάκρυά σας κι εισάκουσε τις προσευχές σας, Μητερούλα! Μην ανησυχείτε πλέον! Ο Μικρός δεν θα πεθάνει. Μην αφήσετε μόνο τους γιατρούς να τον κουράσουν πολύ«. Σχεδόν αμέσως μετά τη λήψη του τηλεγραφήματος, η αιμορραγία του τσαρέβιτς σταματά.

Ο Ρασπούτιν είναι πια ο σωτήρας κι ένας από τους ισχυρότερους ανθρώπους στη Ρωσική Αυτοκρατορία. Οι κακές γλώσσες τον παρουσιάζουν σαν έναν έκφυλο με κύρια ασχολία τα όργια και την κατανάλωση αλκοόλ. Πιθανώς κι ο ίδιος να πίστευε ότι η αμαρτία αποτελεί προϋπόθεση της μετάνοιας και της λύτρωσης, πιθανώς η ζωή του να απείχε αρκετά από τα ηθικά πρότυπα που έπρεπε ν’ ακολουθεί ένας στάρετς. Αλλά η εικόνα του «διαβολοκαλόγερου» είναι μάλλον περισσότερο ιστορία συκοφαντίας και υπερβολής, τουλάχιστον στις διαστάσεις που μας εμφανίζει ο θρύλος του Ρασπούτιν (ο οποίος δεν υπήρξε ποτέ μοναχός, από τυπική άποψη).

Η επιρροή του Ρασπούτιν προκαλεί την έχθρα πολλών μελών της τσαρικής αυλής. Για αυτούς είναι παρείσακτος, αμόρφωτος, έκφυλος, τρομακτικά επικίνδυνος, λόγω της επιρροής που ασκεί στην τσαρίνα, κι ίσως κατάσκοπος των Γερμανών! Τη νύχτα της 16ης-17ης Δεκεμβρίου 1916 (με το παλιό ημερολόγιο) μια ομάδα αριστοκρατών δολοφονεί τον Ρασπούτιν και πετά σ’ έναν παραπόταμο του Νιέβα το πτώμα (ή το τραυματισμένο σώμα του, μια και σύμφωνα με την, αμφισβητούμενη, επίσημη νεκροψία,ο θάνατος του «ασκητή» οφειλόταν τελικά σε πνιγμό).

[Facebook, 16 Δεκεμβρίου 2013]

Σοσιαλιστική αυτοκρατορία των Ίνκα!

Άποψη του Μάτσου Πίκτσου (κέντρο τελετών και/ή εξοχική κατοικία του μονάρχη), σε φωτογραφία του Martin St-Amant από τη Wikipedia

Άποψη του Μάτσου Πίκτσου (κέντρο τελετών και/ή εξοχική κατοικία του μονάρχη), σε φωτογραφία του Martin St-Amant από τη Wikipedia

Το 1928 ο Γάλλος οικονομολόγος Λουί Μπωντέν εξέδιδε το σύγγραμμά του με τίτλο L’Empire socialiste des Inka. Μη χαίρεστε, όμως, ο Μπωντέν ήταν ένθερμος υποστηρικτής του φιλελευθερισμού και θεωρούσε την προκολομβιανή αυτή αυτοκρατορία περίπου αντίστοιχο παράδειγμα της… Σοβιετίας. Ένα ψυχρό γραφειοκρατικό κατασκεύασμα όπου μια ελίτ έπαιρνε όλες τις αποφάσεις ρυθμίζοντας μέχρι την τελευταία λεπτομέρειά της τη ζωή ενός παθητικού πληθυσμού βυθισμένου σε πνευματικό λήθαργο!

Την ίδια χρονιά, όμως, ο Χοσέ Κάρλος Μαριάτεγκι, ιδρυτής του ΚΚ Περού προέβαινε σε μια διαμετρικά αντίθετη εκτίμηση της ινκαϊκής αυτοκρατορίας, καθώς διέβλεπε σ’ αυτήν στοιχεία ενός ιδιαίτερου κομμουνισμού τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν ως οδηγός για τη γνήσια ανδική εκδοχή του σοσιαλισμού. Πολύ πρωτύτερα, τον 19ο αιώνα, ο Αμερικανός ιστορικός Γουίλιαμ Πρέσκοττ χαρακτήριζε την αυτοκρατορία των Ίνκα ως την «ηπιότερη από τις δεσποτείες«, ενώ ακόμη νωρίτερα συμπαθείς τύποι σαν τον Βολταίρο επαινούσαν τους νόμους των Ίνκα ως υποδείγματα ορθολογισμού και δικαιοσύνης.

Για να μην μπερδεύεστε, ας πούμε ότι, για μια φορά ακόμη, οι μεταγενέστερες εποχές αρνούνται να αποτιμήσουν αυτοτελώς μια προγενέστερη και προτιμούν να την κρίνουν με τις δικές τους αντιλήψεις και προσδοκίες.

Φυσικά, η μελέτη του κράτους των Ίνκα μας παρέχει διάφορα ενδιαφέροντα στοιχεία, ενδεχομένως κι αξιοποιήσιμα ακόμη κι από τις σύγχρονες κοινωνίες. Θα αρκεστούμε στην επισήμανση δύο στοιχείων οικονομικού ενδιαφέροντος.

Το πρώτο προϋπήρχε του κράτους των Ίνκα, αλλά διατηρήθηκε κι από τους ηγεμόνες του Κούσκο. Η περιοχή των Κεντρικών Άνδεων (που συμπίπτει με το σύγχρονο Περού) χαρακτηρίζεται από την ύπαρξη τριών διαφορετικών οικολογικών-παραγωγικών ζωνών. Η γιούνκα, η θερμή «ημιορεινή» ζώνη που απλώνεται από τα παράλια και φτάνει στους πρόποδες των Άνδεων, σε υψόμετρο μέχρι 1.500 (και σε κάποιες περιπτώσεις περισσότερα) μέτρα, τόπος καλλιέργειας βαμβακιού, πιπεριών, αβοκάδο, φυστικιών και κόκας. Η κίτσουα, ζώνη των ορεινών κοιλάδων με υψόμετρο ως και 3.000 μ., περιοχή καλλιέργειας καλαμποκιού, φασολιών και κινόας. Τέλος, η πούνα, τα στεπώδη ορεινά υψίπεδα, πάνω από τα 3.000 μέτρα υψόμετρο, ζώνη κατεξοχήν κτηνοτροφική (λάμα και αλπακά), αλλά και καλλιέργειας πατάτας. Οι διάφορες ανδικές κοινότητες επιδίωκαν πάντα την οικονομική αυτάρκειά τους. Για τον σκοπό αυτό, αντί να στραφούν στην απόκτηση αγαθών που δεν παρήγαγε η περιοχή τους μέσω των εμπορικών συναλλαγών, προτίμησαν τη λύση του αποικισμού. Έτσι μια κοινότητα που είχε τη βάση της στη μέση ορεινή ζώνη έστελνε κάποια μέλη της να εγκατασταθούν στην πούνα, για να ασχοληθούν με την κτηνοτροφία και να καλλιεργήσουν πατάτες, και κάποια άλλα στα «πεδινά», έτσι ώστε η κοινότητα να εξασφαλίσει βαμβάκι, πιπεριές και κόκα!

 

"Οι αποθήκες του μονάρχη", από το "El primer nueva corónica y buen gobierno" του Φελίπε Χουαμάν Πόμα ντε Αγιάλα, περ. 1615

«Οι αποθήκες του μονάρχη», από το «El primer nueva corónica y buen gobierno» του Φελίπε Χουαμάν Πόμα ντε Αγιάλα, περ. 1615

Το δεύτερο στοιχείο είναι άμεσο αποτέλεσμα του τρόπου διακυβέρνησης των Ίνκα. Σε κοινωνίες όπου το εμπόριο ήταν σχεδόν άγνωστο (εκτός από τις ακτές του Ειρηνικού και το βόρειο τμήμα των Άνδεων), η κεντρική εξουσία αναλαμβάνει το μονοπώλιο σχεδόν της κυκλοφορίας των αγαθών σε μεγάλη απόσταση. Όπως σημείωναν το 1558 δύο υπάλληλοι του ισπανικού στέμματος, ο Κριστόμπαλ ντε Κάστρο κι ο Ντιέγο ντε Ορτέγα Μορεχόν «ο Ίνκα διέτασσε τους αξιωματούχους του να ενεργούν ώστε τα αγαθά που του έδιναν ως φόρο υποτελείας οι επαρχίες του Νότου (Κολλασούγιου) να διανέμονται στις επαρχίες του Βορρά (Τσιντσασούγιου) και το αντίστροφο, διότι είχε διαπιστωθεί ότι τα αγαθά που παρήγαν οι μεν έλειπαν στους δε«. Υποκαθιστώντας πλήρως το εμπόριο και την αγορά, το ινκαϊκό κράτος επιτυγχάνει δύο πράγματα: αφενός, πραγματοποιεί τεράστια κέρδη, που του επιτρέπουν να συντηρεί όχι μόνο το γραφειοκρατικό του μηχανισμό, αλλά κυρίως ένα τεράστιο στράτευμα που μπορεί να χρησιμοποιεί για κατακτητικούς σκοπούς. Αφετέρου, αυξάνει σε απίστευτο ποσοστό τόσο την παραγωγή όσο και την κατανάλωση, βελτιώνοντας θεαματικά το βιοτικό επίπεδο των υπηκόων του.

Ας επισημανθεί κι ένα ακόμη γεγονός: ο φόρος υποτελείας στον μονάρχη καταβαλλόταν πρωτίστως με τη μορφή εργασίας. Κανονικά θα έπρεπε να κάνουμε λόγο για καταναγκαστική εργασία, πλην όμως οι πληθυσμοί των Άνδεων βίωναν την εμπειρία αυτή περισσότερο ως γιορτή. Η παροχή εργασίας συνεπαγόταν ως αντιπαροχή φαγητό (καλύτερης ποιότητας από τη συνηθισμένη) και, κυρίως, άφθονη μπίρα από καλαμπόκι. Αντί για τιμωρία ή υποχρέωση, η εργασία κατέληγε να είναι ευκαιρία σύσφιξης των σχέσεων μεταξύ κράτους και υποτελών.

Πηγή: César ITIER «Les Incas«, «Guides des civilisations«, Les Belles Lettres, Παρίσι, 2010

[Facebook, 14 Δεκεμβρίου 2013]

Λιμοί και πολιτικά εγκλήματα – Голод/ Голодомор

Χάρτης των περιοχών τις οποίες έπληξαν κυρίως οι λιμοί του 1931-33

Χάρτης των περιοχών τις οποίες έπληξαν κυρίως οι λιμοί του 1931-33

Κατά το χρονικό διάστημα 1931-1933, τραγικές αποφάσεις της πολιτικής ηγεσίας της ΕΣΣΔ έχουν ως αποτέλεσμα την εκδήλωση σειράς φοβερών λιμών που θα πάρουν μαζί τους περισσότερες από 6 εκατομμύρια ανθρώπινες ζωές, κυρίως στην Ουκρανία, τη νότια Ρωσία (περιοχές του Κουμπάν και του Κάτω Βόλγα), τα νότια Ουράλια, τη Δυτική Σιβηρία και την Κεντρική Ασία.

Η βίαιη και αδέξια μετάβαση από την παραδοσιακή οργάνωση της αγροτικής οικονομίας στη σοβιετική των κολχόζ και σοβχόζ, η στενόμυαλη επιμονή να τηρηθούν απαρεγκλίτως εντελώς εξωπραγματικά οικονομικά πλάνα, η εγκληματική απαίτηση της πολιτικής ηγεσίας για συμμόρφωση προς τις αποφάσεις της ανεξαρτήτως κόστους, οδηγούν σε μια από τις μεγαλύτερες καταστροφές της σύγχρονης Ιστορίας.

Το ζήτημα αποτελεί σήμερα πεδίο έντονης αντιπαράθεσης μεταξύ Ουκρανίας και Ρωσίας, τόσο σε επίπεδο ιστορικών όσο και, κυρίως, πολιτικών. Για τους Ρώσους, ο λιμός του 1931-33 ήταν μια «ανθρωπιστική καταστροφή» που προκλήθηκε από εγκληματικά λάθη. Για την ουκρανική πλευρά (ή, ακριβέστερα, το «αντιρωσικό»/ «φιλοευρωπαϊκό» τμήμα της) επρόκειτο για «γενοκτονία του ουκρανικού λαού» την οποία διέπραξε το «(ρωσικό) κομμουνιστικό καθεστώς«. Στα χρόνια της «πορτοκαλί επανάστασης» (και επί προεδρίας Βίκτορ Γιούστσενκο), το ουκρανικό κοινοβούλιο αναγνώρισε επίσημα ότι ο λιμός εκείνος αποτελούσε «γενοκτονία«, χαρακτηρισμό που έχουν δεχθεί άλλες 24 χώρες (μεταξύ των οποίων, ΗΠΑ, Καναδάς, Πολωνία, οι 3 βαλτικές δημοκρατίες κ.λπ.), όχι όμως κι ο ΟΗΕ ή το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.

 

17 Μαΐου 2010, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βίκτορ Γιανουκόβιτς και ο Ρώσος τότε ομότιμός του Ντμίτριι Μεντβέντεφ μπροστά στο μνημείο των θυμάτων του ουκρανικού λιμού

17 Μαΐου 2010, ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βίκτορ Γιανουκόβιτς και ο Ρώσος τότε ομότιμός του Ντμίτριι Μεντβέντεφ μπροστά στο μνημείο των θυμάτων του ουκρανικού λιμού

Πού ακριβώς βρίσκεται η αλήθεια; Αποτελεί ο λιμός που έπληξε τη σταλινική ΕΣΣΔ έγκλημα αντίστοιχο αυτών του ναζιστικού καθεστώτος; Οι δύο περιπτώσεις επιδέχονται σύγκριση όσον αφορά τον αριθμό θυμάτων. Υπάρχουν ωστόσο διαφορές. Στην περίπτωση των ναζί τα εγκλήματα απορρέουν ευθέως από μια ιδεολογία μίσους και ρατσισμού: Εβραίοι, Σλάβοι «υπάνθρωποι», Ρομά και άλλοι, αποτελούν ξένα σώματα για το Γ΄ Ράιχ, που δεν μπορούν και δεν πρέπει να ενσωματωθούν στο γερμανικό έθνος, για αυτό και πρέπει να εξοντωθούν. Ο δόλος είναι άμεσος: Οι ναζί επιδιώκουν το ολέθριο αποτέλεσμα, το έγκλημα τελείται διά πράξεων και όχι διά παραλείψεως. Για τη σταλινική ηγεσία της ΕΣΣΔ, τα στοιχεία είναι διαφορετικά: οι αποφάσεις δεν συνδέονται κατ’ ανάγκην με την κρατούσα ιδεολογία και δεν επιδιώκεται η εξαφάνιση μιας φυλής (π.χ. των Ουκρανών*), αλλά η επίτευξη στόχων, πίσω από τους οποίους υπάρχει ο σκοπός της άνευ όρων υποταγής στο καθεστώς και την ιδεολογία του. Ο δόλος είναι ενδεχόμενος: ο στόχος δεν είναι να εξοντώσω τους πολίτες μου, αλλά να τους «προσηλυτίσω» πολιτικά και ιδεολογικά. Οι αντιρρησίες (και αυτοί που θεωρούνται από το καθεστώς ως τέτοιοι) υφίστανται τέτοιες κυρώσεις και τιμωρίες που ενδέχεται να χάσουν τη ζωή τους.

Η τραγική ιστορία του μεγάλου λιμού είναι εξόχως διδακτική για πολλούς λόγους. Δείχνει πρωτίστως τα ολέθρια αποτελέσματα που μπορούν να έχουν αποφάσεις που λαμβάνονται «γραφειοκρατικά» από ένα στενό κύκλο προσώπων, ορισμένα από τα οποία είναι ιδεολογικά φανατισμένα σε βαθμό που να έχουν χάσει κάθε επαφή με την πραγματικότητα. Καταδεικνύει επίσης τον τρόπο αντίδρασης των απλών ανθρώπων, τον διχασμό και το μίσος που φέρνουν οι δυσχέρειες (προς μεγάλη ευχαρίστηση της εκάστοτε εξουσίας που σπεύδει να εκμεταλλευθεί τα στοιχεία αυτά, αν δεν τα έχει καλλιεργήσει εκ των προτέρων): όταν είναι σαφές ότι τα τρόφιμα δεν επαρκούν για όλους, η συνεργασία με το καθεστώς, η αποδοχή της ιδεολογίας του με θρησκευτικό φανατισμό και η εκτέλεση των διαταγών με ζήλο (συνήθως υπερβάλλοντα) αποτελούν στα μάτια πολλών την μόνη ελπίδα επιβίωσης. Προς γνώση και συμμόρφωση, λοιπόν…

* Η Ουκρανία έχασε περίπου το 12% του πληθυσμού της, όχι μόνον ουκρανικού ως προς την εθνοτική προέλευση. Υπήρξε, όμως, μια άλλη σοβιετική δημοκρατία που το διάστημα ’31-33 έχασε το ένα τρίτο του πληθυσμού της (και το 90% του ζωϊκού κεφαλαίου της)! Στο Καζακστάν, χώρα νομάδων οργανωμένων σε φυλές, το πέρασμα στη νέα σοβιετική οικονομία υπήρξε ακόμη πιο αδέξιο και καταστροφικό ως προς τα αποτελέσματά του. Τα θύματα του λιμού ήταν σχεδόν αποκλειστικά Καζάκοι – αυτοί που λάμβαναν τις αποφάσεις σχεδόν αποκλειστικά Ρώσοι (κι Ουκρανοί).

[Αναρτήθηκε στο Facebook στις 5 Δεκεμβρίου 2013 – αναδημοσιεύθηκε στο Portal στις 13 Δεκεμβρίου 2013]

Απόπειρες δημοκρατίας κατά τον Μεσαίωνα: οι ποδεστάτοι

Έφιππο άγαλμα του Ολδράδου του Τρέσσενο, ποδεστάτου στο Μιλάνο κατά τον 13ο αι. (φωτογραφία Giovanni Dall'Orto, 3-1-2007

Έφιππο άγαλμα του Ολδράδου του Τρέσσενο, ποδεστάτου στο Μιλάνο κατά τον 13ο αι. (φωτογραφία Giovanni Dall’Orto, 3-1-2007

Διαμεσολαβητές (και οι αγανακτισμένοι στους δρόμους της μεσαιωνικής Φλωρεντίας)

Πώς θα σας φαινόταν αν η Πολιτεία ανέθετε τη διακυβέρνησή της σ’ έναν διαμεσολαβητή και μάλιστα αλλοδαπό;

Με αυτόν τον τρόπο διακυβέρνησης πειραματίστηκαν οι ιταλικές πόλεις (που καταχρηστικά θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε «δημοκρατίες») του Μεσαίωνα, μεταξύ του τέλους του 12ου και των μέσων του 13ου αιώνα. Προερχόμενος από την ανώτερη αριστοκρατία κάποιας άλλης πόλης, όχι απαραίτητα γειτονικής, και με θητεία συνήθως ετήσια, ο ποδεστάτος καταφθάνει συνοδευόμενος από στρατιά συμβούλων και προσωπικών φρουρών. Συγκαλεί το δημοτικό συμβούλιο κι αναλαμβάνει την εφαρμογή των αποφάσεών του, όπως και τη συνέλευση των πολιτών (arengo), είναι εγγυητής της ενότητας και της ομόνοιας της πόλης και, κυρίως, επιλύει τις διαφορές μεταξύ των πολιτών, λειτουργώντας καθαρά ως διαμεσολαβητής, χωρίς να δεσμεύεται από ένα σώμα κωδικοποιημένου δικαίου κι εκτιμώντας ελεύθερα τα πραγματικά περιστατικά της υπόθεσης, λαμβάνοντας υπόψη κριτήρια όχι μόνο νομικά, αλλά πρωτίστως πολιτικά. Η αλλοδαπή προέλευσή του εγγυάται την έλλειψη οικογενειακών και πελατειακών δεσμών και, επομένως, την ουδετερότητά του.

Το μέγαρο του Ποδεστάτου στη Φλωρεντία (σήμερα Μουσείο Bargello)

Το μέγαρο του Ποδεστάτου στη Φλωρεντία (σήμερα Μουσείο Bargello)

Ο ρόλος του ποδεστάτου δεν μπορεί να γίνει ευχερώς κατανοητός αν δεν ληφθεί υπόψη ο χαρακτήρας των μεσαιωνικών και αναγεννησιακών ιταλικών πόλεων ως κοινωνιών σύγκρουσης (και ενδημικής βίας). Σύγκρουσης ανάμεσα σε αντίπαλες φράξιες της αριστοκρατίας και σύγκρουσης μεταξύ των ευγενών και των λαϊκών τάξεων (popolo minuto).

Από την ιστορία του θεσμού δεν λείπουν φυσικά κι οι παρεκτροπές. Αν σε κάποιες περιπτώσεις ο θεσμός καταδεικνύει τις σχέσεις ισοτιμίας μεταξύ συμμάχων πόλεων (Σιένα και Περούτζα ανταλλάσσουν εθιμικά ποδεστάτους), συχνά αποτελεί μέσο επιβολής της θέλησης του ισχυρού. Σε διακρατικό επίπεδο, για παράδειγμα, μια τοπική δύναμη σαν τη Φλωρεντία μπορεί να επιβάλλει στις μικρότερες πόλεις της περιοχής (Πράτο, Σαν Τζιμινιάνο) να «επιλέγουν» αποκλειστικά Φλωρεντινούς ποδεστάτους. Σε εσωτερικό επίπεδο, η άνοδος των λαϊκών τάξεων συνεπάγεται και την αμφισβήτηση της ουδετερότητας του ποδεστάτου που κατηγορείται όλο και συχνότερα ότι ευνοεί τους ευγενείς.

Ακριβώς αυτή η άνοδος θα οδηγήσει και τον θεσμό σε παρακμή. Δύο είναι τα κύρια μέσα της λαϊκής συμμετοχής στην εξουσία: οι φορολογικές απογραφές (estimi), που συνεπάγονται τη φορολόγηση κάθε προσώπου αναλόγως της περιουσίας του, και η αμιγώς δικαστική επίλυση των διαφορών (βάσει κυρίως του ποινικού δικαίου).

Το πείραμα μοιάζει άρρηκτα συνδεδεμένο με τις πολιτικές και κοινωνικές ιδιαιτερότητες των ιταλικών πόλεων. Σε κάθε περίπτωση, η ιστορία του συνοδεύεται από διάφορα ενδιαφέροντα περιστατικά. Όπως μας διηγείται ο Φλωρεντινός πολιτικός και ιστορικός Ντίνο Κομπάνι, το 1295 κάποιος ευγενής, ο Κόρσο Ντονάτι, έστειλε τους μπράβους του να ξυλοκοπήσουν έναν άλλον ευγενή (και συγγενή του), τον Σιμόνε Γκαλαστρόνε. Η συμπλοκή μεταξύ αντίπαλων σωματοφυλάκων είχε ως αποτέλεσμα ένα νεκρό. Κληθείς να επιλύσει τη διαφορά, ο Λομβαρδός ποδεστάτος Ιωάννης του Λουτσίνο δικαίωσε τον Ντονάτι που είχε ξεκινήσει την ιστορία! Η κρίση του ποδεστάτου προκάλεσε την οργή των πολιτών της Φλωρεντίας, οι οποίοι ξεχύθηκαν στους δρόμους φωνάζοντας «Θάνατος στον Ποδεστάτο» και «Να καεί, να καεί» (όχι βέβαια η χαρακτηριζόμενη ως οίκος ανοχής Βουλή, αλλά) «το μέγαρο του ποδεστάτου«! (Dino Compagni «Cronica delle cose occorrenti ne’ tempi suoi«).

[Facebook, 3 Δεκεμβρίου 2013]